Skip to main content

Full text of "Vimaranis monumenta historica : a saeculo nono post Christum usque ad vicesimum"

See other formats


VIMARANIS 



MONVMENTA HISTÓRICA 



A SAECVLO NONO POST CHRISTVM 
VSQVE AD VICESIMVM 

'IVSSV 

VIMARANENSIS SENATVS 

EDITA 

PARS I 



mmpêi 





VIM \ lv \ \ i 
EX TYPIS ANTONII LUDOVICI DA SILVA DANTAS 

MDCCCCVIII 



VIMARANIS 
MONVMENTA HISTÓRICA 



Digitized by the Internet Archive 

in 2010 with funding from 

University of Toronto 



http://www.archive.org/details/vimaranismonumen01guim 



VIMARANIS 

MONVMENTA HISTÓRICA 

A SAECVLO NONO POST CHRISTVM 
VSQVE AD YICES1MYM 

, IVSSV 

VIMARANENSIS SENATVS 
EDITA 




V I M \ l< A N l 

•PIS ANTONII LUOOVICI OA SILVA DANTAS 
MDCCCCVIII 



Y1MARAXEXSI SENAI VI 



CLARORVM VIRORVM COETVI, CVI VVLGO NOMEN 



SOCIEDADE MARTINS SARMENTO 



[OANNES GOMES DE OLIVEIRA GUIMARÃES 



ATANAG1LDENSIS ABBAS 



HOC OPVS 



\ni>[<'li, ni 



LECTORI 



AO LEITOR 



Hinc opus, cui titulus Vimaranis 
Monvmenta Histórica, a munici- 
pali senatu iampridem decretum, in 
Lucem edere incipimus. Cuius edi- 
tionis causam ordinemque praestat 
exponere. 

A. d. VI Id. Xou., anno millesimo 
octingentesimo quadragésimo sep- 
tímo, ut omnes municipales senatus 
res maioris momenti in singulis mu- 
nicipiis suis gestas in lihrum refe- 
rendas eurarent, ne pátrios annales 
cognoscendi copia posteris deesset, 
publica auetoritate sancitum est. 
Quod decretum multum abfuit, ut 
illo impenso studio exciperetur, 
quo par erat. 



Municipales senatus librum qui- 
dem, in quo annales scríberentur, 
sibi comparauerunt, atque multi 
eorum — non autem omnes — consi- 
lia uirorum, qui hoc munere fun- 
gerentur, creauerunt. Sed haec con- 
silia honestura mandatam parui fe- 
cerunt, nec satis a senatibus, ut 
conficerent, sollicitata sunt: unde 
breui factum est. ut decretum illud 
publicum fere essel obliuioni da- 

tum . 



A obra Vimaranis Monvmenta 
Histórica, ha muito resolvida, co- 
meça hoje a publicar-se ; incumbe- 
me por isso dar os motivos desta 
publicação e expor o plano que se- 
gui. 

A portaria de H de novembro de 
1847 impo/, a todas as camarás mu- 
nicipaes o encargo de consignar cm 
livro especial os factos mais impor- 
tantes, que se dessem nos respecti- 
vos concelhos, a fim de que a pos- 
teridade tivesse á mão os elemen- 
tos necessários para lazer a histo- 
ria da nação; pôde porém affirmar- 
se afoutamente que os bons desejos 
do poder central não encontraram 
o acolhimento de que eram mere- 
cedores. 

As camarás adquiriram o livro 
que devia constituir os seus An- 
naes; nomearam, nem todas, uma 
commissão (.pie se oeeupasse d'es- 
te especial encargo ; estas porém 
não tomaram em devida conta o 
commettimento honroso que lhes 
fora confiado e pela sua parte aquel- 
las esqueceram-se de recommendar 
com a precisa insistência a execu- 
ção da referida determinação supe- 
rior, que dentro em pouco quasi se 
ii \ e por não existente. 



Cum ciuilis disciplinae instaura- 
tio ab anuo millesimo octingentesi- 
mo quinquagesimo primo auspicata 
meliorem corporalium commodo- 
rum statum afferret, municipales 
senatus, exemplum Portasse desum- 
mis reipublicae magistratibus ca- 
pientes, electores aliquot, uiassemi- 
tasque faciendo uel reficiendo, quae 
maioris pretii fundos aliquorum ci- 
uiumsuae administrandi rationi ad- 
uersariorum facerent, ambire anti- 
quais habuerunt, quam res munici- 
piorura sibi commissorum memo- 
riae tradere. 

Operosis de hac re inquisitioni- 
bus factis, sic comperimus : in cen- 
tum uiginti municipiis decretura ne 
coeptum quidem exsecutioni man- 
dari ; in undecim aliis aliquantum 
ad id elaboratum esse, in iis maxi- 
rae, quae uulgo Bouças et Horta di- 
cuntur, quorum alterum nihil ultra 
annum millesimum nongentesimum 
in Librum retulisse, alterum annales 
sub prelo habere ; in septem uero 
uix librum comparatum et consilia 
creata. De reliquis atitem centum 
quinquaginta sex continentis adia- 
centiumque insularum municipiis, 
cum publice inquisissemus, nihil 
exploratum habere potuimus; ut ab 
omnibus his municipalibus senati- 
bus, si forte paucissimos excipias, 
(.leeretum prorsus praetermissum 
uideatur. 

Nusquam, quod sciamus, prae- 



Com o movimento da regenera- 
ção em 1851, que fomentou os me- 
lhoramentos materiaes do pai/., 
os numieipios seguiram, quiçá, o 
exemplo que do alto lhes era dado ; 
as camarás tiveram por mais ur- 
gente o cuidado d'angariar algum 
eleitor, construindo ou reparando 
qualquer caminho ou carreiro, que 
\ -alorisas.se a propriedade do recal- 
citrante ás ideias administrativas 
e politicas dos edis e pu/cram de 
parte o dever de transmittir á pos- 
teridade, em livro especial, a histo- 
ria do município cuja gerência lhes 
foi entregue. 

Consegui averiguar que em 120 
municípios não teve começo dexc- 
cucão a referida portaria; em 11 
alguns trabalhos se fizeram, sendo 
das camarás mais assíduas em con- 
signai - no livro dos Annaes os fa- 
ctos mais importantes a de Bouças 
e a da Horta, das quaes a primeira 
ainda. em 1900 fez o ultimo registro 
e a segunda tem na imprensa para 
publicar os seus Annaes : em 7 ape- 
nas se adquiriu o livro e nomearam 
as commissões e nada mais se fez. 
Dos restantes 156 municípios do 
continente c ilhas adjacentes nada 
pude averiguar não obstante as in- 
formações que officialmente solici- 
tei, sendo por isso de conjecturar 
que para estas camarás foi, com 
raríssimas excepções, lettra morta 
a portaria de 15 de novembro de 

li;'.:. 

A' excepção de Lisboa. Coimbra 



terquam Ulyssiponae, Conimbrigae 

Portucaleque, municipales senatus 
monumenta in tabulariis suis condi- 
ta, quae municipiorum et cunctae 
Portugalliensium gentis memoriam 
illustrarent, sumptibus propriis ty- 
pis ediderunt. Vix aliqui uiri, pa- 
triae amantes uel doctrinae huius 
studiosi, speciales de municipio- 
rum suorum rebus eommentarios, 
haud muitos tamen, confectos edi- 
derunt. 

In Vimaranensi municipio non 
aliter se res habuit, ac in plerisque 
reliquorum; creato. namque uiro- 
rum eonsilio, qui annales confice- 
rent, nihil amplius est factum. 

Quod uix ignoscendum peccatum 

ut tandem emendaretur, municipa- 
lis senatus, postridie Non. Apr., 
anno millesimo octingentesimo no- 
nagésimo octauo, hanc subpraesi- 
dis Antheri Campos da Silva roga- 
tionem accepit: 

Municipiorum omnium Portugalliensium 
plurímum rerum ge.starum monumentis ualet 
profecto uetus boc Vimaranense municipium; 
ut aetatum eius florentissimarum scientia ad 
memoriam totius Portugalliensium gentis illus- 
trandam maxime conferat. 

Priscorum priuilegiorum immunitatumque, 
quibus fulsit, aotitia, praeterquam quod de 
moribus temporum illorum nos certiores facit, 
res etiam adeo eximias memorabilesque attin- 
git. quae in tabulariis neglegenter iacere mini- 
me debeant. 

Sed pretiosa monumenta, quibus priora eius 
têmpora nobis innotescere possunt, in publicum 
archium olim delata, ab oculis oblituerunt, nec 
amplius m Incem uenient, nisi quis antiquitatis 
inquisitoi pro rei necessitate ea ad aliqu 



e Porto, não sei que outras cama- 
rás fizessem imprimir, a expensas 
próprias, quaesquer trabalhos ou 
documentos existentes nos seus ar- 
chivos, que elucidem a historia do 
respectivo municipio e a do reino ; 
existem monographias, não muitas, 
d'alguns concelhos, organisadas e 
publicadas por algum amigo da sua 
terra, ou por algum apaixonado se- 
melhantes estudos. 

Em Guimarães suecedeu o mes- 
mo que na grande maioria dos con- 
celhos do paiz ; nomeou-se a com- 
missão organisadora dos Annaes 
e nenhuns outros trabalhos se rea- 
lisaram. 

Esta lacuna imperdoável procu- 
rou remi-la a seguinte proposta do 
vice-presidente da camará, dr. An- 
thero Campos da Silva, apresenta- 
da e approvada em sessão de 6 de 
abril de 1898: 



■ Entre os municípios portuguezes impõe-se 
a consideração histórica o velho senado vima- 
ranense. O estudo Ja existência das suas pri- 
meiras épocas é tão notável que se torna um 
poderoso elemento d'elucidação para a historia 
geral da monarchia. 

Os seus antigos Toros e regalias dão-lhe 
uma nobre/a tão graduada que seu conheci- 
mento, além de servir d'auxilio para determi- 
nar a sociedade d então, constitue uma serie de 

• 10 curiosos e interessantes, que n 
dem permanecer hoje com tão revoltante des- 
leixo sepultados nos archivos. 

( )s preciosos documentos que lhe definem a 
vida n'esses primeiros períodos, transportados 
para < I lo rombo, ahi se afundaram e 

nunca mus virão a publicidade, a não ser que 
algum investigador, por necessidade histórica. 



pita dilucidanda petat, uel municipalis hic se- 
natus, causam suam agendo, decernat, ut in 
historicam seriem contexta edantur. 

! si rogatio mea, ut tanta monumenta 
ex obliuione reuocentur, senatui placuerit, ni- 
hil singulare molietur; exempla enim munici- 
pii Ulyssiponensis eorumque quibus uernacule 
Serpa et Mesão-frio sunt nomina, et aliorum 
habemus, quae commentarios annalesue suos 
conficiendos iam curauerunt. 

Quos singulares municipiorum commenta- 
rios Oliveira Martins aliique praeclari uiri 
magni faciunt. Et insuper a d. vi Kl. Nou., anno 
millesimo octingentesimo quadragésimo septi- 
mo, ut municipales senatus libros conricerent, 
in quibus maiores res praesentis actatis scri- 
berentur, publice decretum est. 

Si res municipii omni memoria gestas pos- 
teris trademus, omnibus nos non sol um ad ea 
curanda, quae ad corpus pertinerent, sed etiam 
ut litteratis satisfaceremus, mandatum accepis- 
se, perspicuum erit. 



Quibus perpensis, ita censeo: 

I. Ut Vimaranensis senatus omnia, quae de 
município sint, monumenta, etiam quae in pu- 
blico archio, quod uulgo Torre do Tombo uo- 
catur, condita sint, et quaecumque inueniri pos- 
sint, in uoluminibus digesta sub titulo Anua- 
liutn Vimaranensis Municipii edi iubeat; 

II. Ut in municipalium impensarum ratione 
ad hanc editionem ducenta millia regalium sin- 
gulis anuis statuaritur ; 

III. Ut coetui, cui uulgo nomen Sociedade 
Martins Sarmento, huius operis exsecutio offe- 
ratur, quippe cuius natura his rebus optime 
congruat. >• 



Eius coetus atitem moderatores, 
a. d. XVII Kal. Mai., anno mille- 
simo octingentesimo nonagésimo 
octauo hnie rogationi obsecuti, ex- 
seentionem tilam nohis mandar unt. 
Quod honorilieum múnus, quam- 
quam uiribus maius, non recusaui- 
mus; atque opus, monumenta, cjui- 
bus Annales Vimaranensis Muni- 



tenha de procurar um ou outro ponto a clles 
referente, OU que esta municipalidade, tratando 
de causa própria, resolva fazè-los historiar. 

Approvando a camará esta minha tentativa 
de fazer resurgir tão importantes diplomas, 
fará uma innovação, apenas seremos continua- 
dores do que muitas tem estabelecido, fazendo 
narrar as suas memorias históricas ou os seus 
annaes, como é a de Lisboa, Serpa, Mesão-frio, 
ctc. 

Além de nos apreciar homens como Oliveira 
Martins encarecendo estas monographias lo- 
caes, temos o poder superior que em portaria 
de X de novembro de 1847 " r dena a creaçâu 
dum livro em taes condições, que representará 
os verdadeiros annaes da vida contemporânea 
dos municípios. 

Biographando emfim desde as mais afasta- 
J das eras, que se puder alcançar, esta entidade 
administrativa, teremos comprehendido que a 
nossa missão não se limitou so aos melhora- 
mentos materiaes, mas que pretendemos tam- 
bém satisfazer a população culta deste Con- 
celho. 

Estas reflexões levam-me a propor: 

1. Que .1 camará de Guimarães mande pu- 
blicar todos os seus documentos, incluindo os 
que existem na Torre do Tombo e das eras 
mais remotas que se puder obter, formando 
volumes denominados tfnnaes J<> Município 
de Guimarães j 

2." Que se insira no orçamento uma annui- 
dade de " reis para custear as despezas 

que provierem desta publicação; 

3.° Que a execução deste trabalho scóffe- 
reça a Sociedade Martins Sarmento, visl 
a sua indole se harmonisa bem Com o assum- 
pto d esta propO! I 



Em lõ do referido mez d'abril de 
1898 a direcção da Sociedade Mar- 
tins Sarmento acceitou o encargo, 
que lhe era solicitado, incumbindo- 

me da sua execução ; não recusei 
esta honrosa missão e, não obstan- 
te a carência de dotes para a cum- 
prir como era mister, p'-/ mãos ã 
obra, começando por retinir OS do- 



cipii conficeremus, colligendo, ag- 

gressi sumus. 

Hoc autem opus, cuius titulus Vi- 
maranis Monumento Histórica La- 
tina et Portugalliensia a saeculo 
nono usque ad uicesimum iussu 
Senatus Vimaranensis edita pro- 
positum nostrum satis declarai, mo- 
numenta, quae, pátrias memorias 
uersando et publica priuatáque ta- 
bularia collustrando atque scrutan- 
do euoluendoque, ubi aliquam noti- 
tiam rerum in Vimaranensibus íi- 
nibus, non solum qui.nune sint, sed 
etiam qui olim fuerint (qui in tabula 
huic operi annexa descripti sunt), 
gestarum, a médio aeuo usque ad 
nostram aetatem litteris manda- 
tam, nouissemus uel coniecissemus 
conditam esse, colligere potuimus, 
complectitur. 

Monumenta autem, quae inueni- 
nuis, usque ad annum millesimum 
dueentesimum quinquagesimum oc- 
tauum exarata, eum iteram de pu- 
blicis uectigalibus, ne interaerte- 
pentur, regia auetoritate passim in- 
quisitum est, quacumque de re in 
eis agatur, omnia in Lucem edimus. 
Ex eis uero, quae post hoc tem- 
pus exarata sunt. ea sola, quae 
nos quodammodo de oppidi muni- 
cipiique con8titutionia et adminis- 
trandi rationis mutationibus edo- 

eeant, exeerpimus; nee t;inien ea 

neglegimus, quae, Licel de totius 
Portugalliensia populi rebus sint. 
Vimarane tamen scripta sunt. 



cumentos, que deviam formar a col- 
lecção dos Annaes do Município 
de Guimarães. 

N'esta obra, cujo titulo: Vimara- 
nis Monvmenta Histórica a sae- 
cvlo nono post Christvm vsqve 
ad vicesimvm ivssv Vimaranen- 
sis Senatus edita — abrange o in- 
tuito que a determinou, vão inse- 
ridos os documentos, que consegui 
reunir, manuseando os volumes da 
historia pátria, percorrendo, pers- 
crutando e revolvendo os arehivos 
públicos e particulares onde sabia 
e presumia existirem monumentos, 
que desde a edade media se rete- 
riam ao território vimaranense, não 
só ao que actualmente constitue o 
concelho, mas a todo aquelle que 
outrora formou o seu alfoz e que a 
carta corograpbica, que acompa- 
nha esta obra, indica. 

Até à data das segundas Inquiri- 
ções geraes, 1258, publico todos os 
documentos que eolligi, qualquer 
que seja o assumpto de que se oe- 
eupem. Desde esta data por dean- 
te só aproveito aquelles que de al- 
guma maneira nos elucidam so- 
bre as modificações, que sonreram 
na sua constituição e governo a se- 
de e o concelho, não desprezando 
todavia os que, embora se oceupem 
Já historia geral da nação, se exa- 
raram em Guimarães. 



Opus autem, ratione temporum 
Alphonso Henrici priorum regia- 
rumque domorum habita, In partes 
quinque diuidimus; quarum pri- 
mam et secundam latine, eo quod 
fere omnia publica monumenta us- 
que ad regem Dionysium latino ser- 
tnone plus minusue bárbaro scrip- 
ta sint, reliquas autem uernacule 
inscribimus. 

Hae autem partes ita inscribun- 
tur : 

Prima «Monumenta usque ad re- 
giminis Alphonsi Henrici initium 
exarata complectens» ; 

Secunda «Monumenta ab initio 
regiminis Alphonsi Henrici usque 
ad obitum Ferdinandi exarata com- 
plectens»; 

Tertia « Monumentos exarados 
durante a dynastia Joannina»; 

Quarta «Monumentos exarados 
durante a dominação hispanhola»; 

Quinta «Monumentos exarados 
durante a dynastia brigantina». 

Praeter omnium capitum indicem, 
quem in extremo opere ponimus, 
non alienam esse putamus alteram 
principalia hominum locorumque 
nomina in monumentis commemo- 
rata complectentem in extrema se- 
cunda parte ponere, quo facilius 
paginae, ubi de eis mentio liat, in- 
ueniantur. 

Ne cui monumenta a Regia Ar- 
tium Academia in pretioso amplis- 
simoque opere, cui titulus Por- 



Divido a obra em cinco partes, 
tomando cm consideração os tem- 
pos anteriores a 1). Allonso Henri- 
ques e as dynastias regias; a pri- 
meira e a segunda com o titulo em 
Língua latina por isso que até cl-rci 

1). Diniz os documentos públicos 

são escriptos, quasí totalmente, em 
latim, mais ou menos bárbaro; as 
outras partes com os títulos cm 
portuguez. 
Estas divisões inscrevem-se : 

Pars. I — Monumenta usque ad 
regiminis D. Alphonsi Henrici ini- 
tium exarata complectens. 

Pars. II — Momumenta ab initio 
regiminis 1). Alphonsi Henrici us- 
que ad obitum D. Ferdinandi exa- 
rata complectens. 

Parte III — Monumentos exara- 
dos durante a dynastia Joannina. 

Parte IV — Monumentos exara- 
dos durante a dynastia hispanhola. 

Parte V — Monumentos exarados 
durante a dynastia bragantina. 

Além do index geral, que acom- 
panhará a obra, julguei convenien- 
te dai - , no fim da segunda parte, um 
index remissivo dos principaes no- 
mes próprios c de todos os topony- 
mieos, mencionados nos documen- 
tos, para facilitar a consulta dos 
estudiosos. 

Não se julgue descabida a inser- 
ção dos documentos já publicados 
na obra da Academia Real das 



tugalliae Mo nume n ta Histórica 
(quod in omnibus imitari conati su- 
mus), iam edita hic frustra edi ui- 
deantur : non enim satis causae est, 
cur Vimaranensis senâtus proposi- 
tum leuiter curemus ; imo uero mo- 
numenta illa hic iterum edi máximo 
usui lectoribus fore nobis uidetur, 
cum non omne.s opus illud haud pa- 
ruo parabile legere possint, neque 
aequum est, ut aliquid, quod ad Vi- 
maranensis munieipii memoriam il- 
lustrandam pertineat, uel honori 
laudique sit Portugalliensium gen- 
tis incunabulis, omittatur. 

Vimaranensis autem leetor non 
profecto dolebit, quod paullo plures 
teruncii in hane editionem insuman- 
tur, quippe cui — ait Albertus Sam- 
paio — res annis plane oblitteratas, 
quae ad parochiam, haud raro ad 
ipsam uillam suam pertineant, col- 
leetis editisque omnibus illis pris- 
cis monumentis, quae magnam pà- 
triae partem referant, in lucem re- 
uocari iucundissimum sit. 

Supercst, ut summam senatus 
consultorum, quibus uiuendi genus 
moresque Vimaranensium melius 
cognoscantur, in hoc opere non 
praetermirti significemus. Quibus 

dictis, operÍ8 ratio satis explicata 
nobis uidetur. 



l"t uita uiresque ad tnandatum 
perfíciendum suppetant, nobis in 



Scieneias Portugaliae Monumento 
Histórica ; não ha razões bastantes 
que me obriguem a pòr de lado o 
intento da deliberação camarária, 
antes me parece summamente pro- 
veitoso para o leitor reeditá-los 
aqui, porque nem todos poderão 
compulsar uma obra de não fácil 
acquisição e não era justo deixar 
de reunir quanto elucida a historia 
vimaranense e traz honra e gloria 
ao berço da monarchia. 



O leitor vimaranense não chora- 
rá certamente as mealhas gastas a 
mais com esta resolução ; para es- 
te, diz-me o meu amigo dr. Alberto 
Sampaio, «será um encanto a reve- 
lação de tradições, totalmente apa- 
gadas, relativas á iregue/.ia e não 
poucas vezes ao casal cm que vive, 
que lhe fornecem a reunião e publi- 
cação de todos esses velhos docu- 
mentos, onde está um bom pedaço 
da nossa pátria.» 

Rcsta-me dizer que não omitto <> 
extracto das resoluções camarárias 
e quanto possível pelos próprios 
termos em que foram tomadas, que 
possam servir para o cabal conhe- 
cimento do viver ilo povo \imara- 
nciise c assim deixo exposto quan- 
to me pareceu necessário para ex- 
plicação do plano que adoptei. 

Oxalá tenha força e tempo para 
rematar <> encargo, que me foi com- 



optatis est poetae uersuum memo- mettido ; é o voto que taco, por 



ribus 



«Ku il'esta glória só fico contente, 

«Que a minha pátria amei e a minha gente.» 

(A. Ferreira. — Aos bons engenhos). 

Atanagilde, anno MDCCCCVIII. 

ABBAS 

Ioannes Gomes dk Oliveira Guimarães. 



quanto 



Eu d'esta gloria só fico contente. 
Que a minha terra amei e a min ; 



(Aos bons engenhos, Dr. A. Ferreira). 

Tagilde, 1908. 






João Gomk-. de Oliveira Guimarães. 



PARS I 



MONVMENTA VSQVE AD REGIMINIS ALPHONSI HENRICI 
INITIVM EXARATA COMPLECTENS 



1 



Ex antiquo libro regestorum Collegtatae 
Vimaranensis Livro Je D.- Mumadona, sic di- 
cío, descripsimus. 

870 

KaRTCI.A DE SANCTO MICHAELE DE NEGREU.US 



Domnis inuictissimis ac triumphatoribus glo- 
riosissimorum martirum uirginum et confes- 
sorum sancti michaeli archangeli sanctorum 
adriani et natalie Sanctorum sixti episcopi Lau- 
renti archidiaconi Sanctorum cosmas et damia- 
nos Sancti donati presbiteri Sancti saluatoris 
et relíquias eorum eorum baselica sita et fun- 
data est in villá negrelus território bracaren- 
sis tirbium portugalensis >ecum sancte marie 
subtus mons cauallus prope riuulum haue. I 
ndignus et peccatores flomarico et coniu- 
mea Gundila. scelemondo et uxorem mea 
astragundia. edificauimus sub uno consilio et 
cum dei adiutorio et per sanctificationem 
mados dei gratia episcopus. edificauimus istius 
domum in nostra villa que presimus cum cir- 
nam et albende Adefonsus principem et comité 
iucidii vimarani. et sacrauimus eam cum ipsos 
dominós Gomadus episcopus. et ordinauit no- 
his ipse episcopus que fecesemus ei date et in- 
genuassemus eam pro remédio animabus nos- 
tris. et dedimus ei in circuitum ipsa ecclesia pro 

undum canónica sentei 
docet et pro toleradura fratrum in circuitum 
et quanto nobis tribuimus. et unus cum aiios 
unum consilium elegimus testamentura : que 
spontanea morte corpórea de hoc secul 



uita humana transferuntur animas qualis nam- 
que illuc semper uenire considera, quia hic ad 
bona ad ienera morte de hoc século, et enim 
dominus dicens. edate et dabitur uobis. iUic 
omnia que in hunc mundum ad usum hominis 
conferuntur adeo credemeia corde et corpore 
per ita domini semper in uenationem (sic) ruam 
mens ista permaneat pro his ut memorie suraa- 
mus pro uestro sufrágio apud deum dominabit 
omnia ordinantur. praesta domine ut semper in 
uenerationem tuam omnium et desiderate eterne 
uite. Istoque apostólica percurrere cursum legí- 
tur iam supradictus flomaricus et Gundila. sce- 
lemondo et astragundia. cum omnibus ades- 
pliuit. Concedimus uobis dominis nostris iam 
supranominato ipsius locis cum suis dextros et 
corporalibus secundum illum edificauimus cum 
integritatibus suis. et adicimus ibidem cruce 
calsa calicem libros ordinum comitus et passio 
sancti christoforis casas cubos cubas et omnia 
edilicia cum intrinsecus suis que ibidem est. 
concedimus ad ipsius locis et presbíteros et tra- 
íres qui in uita sancta perseuerauerint tam pro- 

quam extraneis que in uita monástica 
perseuerauerint habeanl et possideant pro re 
médio animas nostras perpetuo uindicet omnia 
ista que in testamento resonant. et in die sancti 
michaelis que est repromissionis noster ipso die 
memorie nostre scient in memoribus eorum 
unde mercedem accipient ante tribunal domini 
nostri ihesu christi. et quod hunc non sciat mo- 
nacus uel quelibe generis uendendi aul donandi 
non ad rcx non ad comité non ad episcopo non 

te non liceal uindere nec e\tt aneare ni^i 
tantummodo sacerdos uel ex generis noster ha- 
beanl et possideant. et qui hunc factum nos- 



trum ausus fuerit irrumpere. in primis sedeat 
excommunicatus et a deo separatus et descen- 
dat super illud qui talia commiserit quod des- 
cendi super datan et abiron. et sodoma et go- 
morra uiuos terra illos absorbuit. et qui talia 
commiserit non resurgat cum iustus sed cum 
is et sceleratos. et insuper pariat isto que 
in testamento resonat im duplo perpetim ha- 
biendum. Facto series testamenti notura die 
quod erit m" [dus februarii. Era D*cccc l, viii a . 
Fromaricus et gondila scelemondo et astragun- 
dia in hac series testamenti manus nostras ro- 
boramus. 

Ansila presbiter test. Viltulfus presbiter 
test. Tagius test. Selmirus test. 

Ebreguldus test. Senso] test. — Groualo 
test. — Tanagildus test. 

Besnace test. — Monderico test. Amando 
test. Belmirus test. 

Palmatius presbiter notuit. 

\'ide Portvgalice Monvmenta Histórica, Di- 
plomata et Chartce, documento n." 5 i . 



II 



Ex libro regestorum Collegiatae Vimara- 
nensis, Livro de I). Mumadona sic dictõ, de- 
scripsimus. 

924 

Carta de ecclesia de sancti michaelis 
archangeli. de pa] \ i ioi.o 

In dei ilumine. Ego belesarius presbiter tibi 
gundesindus presbiter. Placuit mihi atque con- 



(1) Este documento, que nos dá conta da fundação 
e dotação da actual egreja parochial de S. Miguel do 
Paraíso, feita por Flomarico e sua mulher Gundila, 
Scelemondo e sua mulher Astragundia, tem, pela ge- 
nuína lição que A. Herculano aqui nos dá, simples e 
interpretação : dispensa-nos porisso o conheci- 
mento das lucubrações de J. A. de Figueiredo (Nova 
Malta, parte 1.*, pag. 186) e de Sancta Rosa de Viterbo 
(Elucidário, Supp., vb. Corusque, por errada leitura 
(Flomarico et conjugea mea. Gundila Scelemondo. et 
uxorem mea Astragundia), procuraram, com abundante 
copia d'erudição, explicar a supposta bigamia dos fun- 
dadores da egreja. 

< • toponymico Negrelus é hoje desconhecido na lo- 
calidade. No meado do século x\\ est irochia 

haviam a denominação ora de S. Miguel de Negrellos, 
ora de S. Miguel do Inferno (Arch. da Colleg. de Guim., 



uenit boné pacis uolumptas integroque consi- 
lio ut tibi iam dicto et ego supranominal 
cerem tibi textus scripture uenditionis sicut et 
Icei de ecclesia mea própria uocabulo sancti 
michaelis arcangeli que est fundata in uilla que 
uocitant palatiolo subtus monte sancta marta 
prope riuulo aue. uindo tibi ipsa ecclesia iam 
nominata. ipsa ecclesia superius nominata ab 
integrura cum suos libros. signo. nela. cruces. 
. reliquiarum. cálices, patenas, et 
omnia sua ministeria. cellarios domos cum um- 
nem suam introsicum (sic). cupas. cupoí 
dias. iectos et omnem periia quantus ad pres- 
titum hominis est quantum ibidem potueritis 
inuenire. terras pumares. quod iacet iuxta ipsa 
ecclesia seu et illo uillare quod conparaui de 
onorico quomodo se leua de petra ederata que 
est in fontano sub ecclesia quomodo diuidet in- 
ter nos et agro de eigica et inde per uallo usque 
incruciliata exinde inde in directum per monte 
usque ad memoriales in términos de 6garetum 
et inde per ipsos términos usque in patronello 
et inde per términos inter palatiolo et uila sicca 
et inde per cariaria antiqua usque se fige 111 
petra ederata unde primum incoauimus. de ipso 
villare et ipsas terras que conclusimus uindo 
illum uobis omnia ad integrum cum omne sua 
prestancia extra terras et pumares de siterredo 
que ibidem iam delinitum continet illum aliud 
omnia uindo cum tibi ad integram cum omne 
sua prestantia quicquid in se continent et accepi 
de te pretio proinde 111 x°v" n sólidos gallicaríos 
usui terre nostre et de ipso pretio apud te dou 
remansí in penis sed omnia conplisti. ita ut ab 
hodierno die et tempore de meo iure sit.abra- 
sum ipsum que in carta taxabimus et in tuo iare 



Livro dos Testamentos, li. i ?4 v.°, e Liv. das Transac- 
ções, ti. São v." 1, originada esta certamente do conhe- 
cido poço do Inferno existente no rio Ave, o qual por 
sua vez a receberia da profundeza que tem, e que pre- 
valeceu ate que o arcebispo D. Frei Barlholomeu dos 
Martyres a substituiu por S. Miguel do Paraíso. — San- 
eie Marie : provavelmeni denominado monte 
da Senhora, ou monte da Santa, situado a cavalleiro 
desta freguezia e já nos limites Ja de S I 
lho. — Cauallus : nome hoje desconhecido, que no- 
cumentos da edade media era dado a cadeia de mon- 
tes, que se estendem desde o Ave, n'esta freguezia, ate 
BO Vwella, n.\ de Moreira de Ç è dos 
documentos relacionados sob n ' xn, xui. w, xw. xmi, 
xxui. xxxi e XI 11 Haue . rio Ave. que limita a poente 
esta freguezia, cuja denominação anterior 
medievos 1 ainda hoje conserva. 



et domínio sit traditum et confirmatum. nt quic- 
quid exinde agere facere uel iudicare uolueritis 
libera in dei nomine habeas potestatem. Siquis 
sane quod fieri minime credo aliquis homo de 
parte mea uel de ex heredibus méis aut quiliue 
generis hominum uenerit uel uenero-ad inrum- 
pcndum ista scriptura uenditionis que ego in 
iuditio post parte tua defendere non potuero 
auctus in uoce mea uel istius scripture tunc im- 
fra uel infra pars mea partique tue ipsum que 
in carta taxabimus duplatum uel quantum ad 
te fuerit melioratum et tibi perpetim habitara. 
Notum die v" kalendas águsti. Era dcccc" lx 1 
ii 1 '. Belesarius presbiter in nane scriptura uen- 
ditionis quem lieri uolui et religendo cognoui 
manu mea roboro. 

Aloitus presbiter conf. — Uidragildus presbi- 
ter conf. Hodoarius confessor cohf. — Alde- 
redus presbiter conf. — Gilemirus test. — Teo- 
dericus test. 

Nunillo manu mea conf. — Donadeus ualeriz 
conf. Uistremiri mondini test. — Recemondus 
test. — Atrauarius presbiter test. — Visaridus 
test. 

["rasuild I Eldoigius test. Ti deredus 
test. Uiliulfus ordoniz. — Adtina onorici test. 
\-truarius diaconus scripsit. 

Vide ibidem, doe. n." -2<i (i). 



III 



simam iussionem donamus atque concedimus 
uobis ad pro habendum villa nominata crexe- 
mir. que est secus fontano selio. território inter 
ambas aues. cum domis edificiis pomeriis uel 
omnia quicquid ad prestitum hominis est. ipsa 
villa per suis antiquis terminis uel omnes suas 
adiacentias quicquid ibidem sunt deseruientes. 
et diuidet ipsa uilla cum villa siluares villa can- 
danoso et colgeses. omne quod superius nomi- 
nauimus lirmiter possideatis uos et omnis pos- 
teritas uestra. ut quicquid exinde lacere uel 
iudicare uolueritis sit uobis et a deu et nobis 
data potestas. Notum die vm" kalendas mar- 
eias. Era d 1 cccc' 1 lx' nrt*. Ideo accepi de uos 
in ofretione pro ipsa villa lecto paleo integro et 
scala argêntea de sole XXX a . Ranemirus hanc 
donationem manu mea confirmo. 

Aloitus lucidi test. — Fredenandus ouecoz 
test. — Fredenandus alden itiz test. — Lucidus 
aloitis test. — Froila gundesindi test. — Nausti 
uandilani test. Quotama cotemizi test. — Fal- 
con muzana test. 

Gresomarus didaci test. — Didacus fernandit 
conf. — Gundesindus eroni conf. — Ueremudus 
lucidi conf. — Recemundus diaconus test. Vi- 
ti/.a presbiter test. Gundesalbus diaconus 
test.- Ingladius rudesindi test. 

Ataultus frater que scripsit in ciuitate uiseo 
et pro teste manu mea conf. 

Vide Ibidem, doe. n.° 3i (i). 



1\ 



Hoc diploma invenimus in Vimaranensis 
Collegiatae perantiquo i egestorum lilv<> qiti 
1 de I). Mummadona inscribitur, et in Ex libro regestorum Collegiatae Vimara- 

scrinio ejusdem collegiatae servabatur, nunc nensis qni titulum Livro de D. Mummadona 
vero ni Publico Archivo custoditur. prae sefert, descripsimus. 



926 
Cari \ di cri ximiri quod fecit 

R \M MIRI 

I rmegildus et Mummadomna 
saltitem, per huius nostre preceptionis serenis- 



(11 Ainda hoje cxi te neste monte uma capella de 
S Miguel o Anjo Palatiolo. .1 quinta d ■ Paço n.i Ire- 

>/ parte o n 
guel o Anjo, lil tremai d'esta freguesia e da< 

de Vermil e Figueiredo K<;te monte foi um castro e em 



949 
C\!< 1 A DE IH li DITAT1 hl S INC1 \ EOl \l M 

In dei nomine. Ego Godon vobis domna 



h)02 foi aqui encontrado uri machado de bronze, que 
existe no museu da Sociedade Martins Sarmento. 
Sancta marta: nome dado .1 um cabeço do monte da 
Falperra Patronello o lugai do l'.idorncllo n 1 
zia de Figuein iretum Memoriales, uii 

desconhe 

ii> c.nxitnir i actual freguezia dl M 
Oeixomil á qual se relerem ainda OUtroi documentos. 



mummadomna. Placuit mihi boné pacis uolum- 
ptas nt lacerem uobis sicut et feci cartula de 
medietatem de omne mea hereditate que habeo 
in sancta eolalia de omnia quos obtinuit cum 
mea muliere gredo extra mi" que dedi ad 
dorano gondesindo. de illas m" portiones in- 
coramunio uobis per mediu, et extra mea quin- 
tana conclusa cum uinea. alio omnia uobis con- 
cedo pro medi' ibuit 
eolalia tritico. Habeatis ipsam 
medietatem linniter uos et omnis posteritas 
uestra ut quidquid ex ea lacere uolueritis ple- 
nissiman habeatis potestatem. si aliquis uos pro 
ipsa medietatem calumniauerit que periuditium 
diuindicare non ualeamus aut uos in uoce nos- 
tra pars nostre ad partique uestre ipsa heredi- 
tate cum cunctis praestationibus suis duplata 
uel quantum ad uos fuerit meliorata et uobis 
perpetim habiturum. notum die v" kalendas 
septembris. Era D a cccc a l" xxx l vn\ Godon in 
hanc cartula concessionis manu mea conf. 11" 
noricus test. Saborino test. Sauarico test. Da 
miro test. Danihel test. 
Vide Ibidem, doe. n.° 5g 



\ 



Donationem hanc Ramirii II, Mnmmadonae 
ecclesiaeque S. Salvatoris Vimaranensi fadam, 
sumpsimus ex j>itiqu<> libro regestorum Colle- 
giatae S. Mariae Vimaranensis, Livro de I). 
M immadona siedicto. Exscriptòr codicis men- 
dose aeram dcccclxxxix scripsit : mim Ranimi- 
rus usjitc .u1 anmim o,5o tantnm vixit. 

q3 i 

Carta de viu \ mellarj s 

In nomine domini. Ego Ranimirus superno 
inspiramine princeps. deuotionis mee uotus co 
ram omni catholicorum cetu dicturus pius tile 
opifex mundorum cordium memorandas et de- 



Fontano selio: o rio de Selho. — Ambas aues; os rios 
'. izella.— Situares: a actual freguezia de Santa 
Maria de Silvares. — Cjnj.Tiwso : a freguezia de S I ia- 
go de Candoso. — Colgejes : a freguezia d'Urgezes. 

(1) Sancta eolalia: certamente a freguezia de Santa 
Eulália de Barrosas, actualmente pertenci 
lho de 1 do doe. n. vi e sua nota. 



precandus est que ubique uerus deus deorum 
micanti lumine lucet ut uultu plácido uel 
pectu beato intendat ea que uoto uel opere pa- 
trare obtamus. et ideo in quo cepimus non de- 
betur loqui prolixe ne fastidium audientibus in- 
geratur sed claro asceleri (sicj sermone ti 
currere pauca de multis ut cumeta in audien- 
tium corda deueniat rei uel indaginem quod 
exordium habuit in primordiis. quod actus 
titit in mediis. que due etiam consistere potuit 
consumatum in ultimis. Deinde in nomine 
mini crucifixi lilii dei in quo uera et inmac 
trinitas deus et homo cum spiritu sancto 
perabiliter iungitur. non aliter deus et aliter 
homo sed unus deus et homo ihesus chi 
mediator dei et huminum equalis patri secun- 
dum diuinitatem et minor patri secundum hu- 
manitatem que est lúmen uerum inluminans 
omnem hominem ucnientem in hunc mundum 
et de quo lumine se propheta inlumil 
bat cum diceres >sid signatus est super nos 
lúmen uultus domine t n i . Horum tantorum mi- 
rabiliorum domine te patrem c 
seruus Ranimirus tua dispositione huic 1 
indeptus elegi ex magniricéntia nostra trit 
in locum sancti saluatoris et sancte marie sem- 
per uirginis in loco predicto vimaranes ut con- 
tes;, nem tibi conlaza nostra mummadomna villa 
nostra própria mellares que est iuxta amne 
rio cum suos uillares per terminibus antiquis 
utrarumque ripa durioo. Concedo uobis illa ad 
tuicionem ipsorum fratrum et sororum que sub 
regimine uestro deo militam in ipsius li c 
maranes. abeatis illa concessa ut possesa con- 
tinuerunt ea auii uel genitores nostri. ita. ut ex 
presenti die a nobis maneat concessa et 
parte monasterii vimaranes et collaze nostre 
mummadomna integra et intemerata cum om- 
nia quicquid intra se continet prestatione ut sit 
nobis hanc deuotio in remuneratione et 
tolerationem ospitum aduenientum peregrino- 
runi et pauperum que ibidem in uimaranes m 
uita sancta perseuerauerint. ut memorie uestre 
ibi sit semper. Admonemus igitur et obtestan- 
tes quisquis fuerit ex propaco nostra per cru- 
cem domini necessarium lidei nostre de cuius 
passionem et uerara resurrectionem redempti 
sumus ut nullus uota nostra in aliquo disrumpi 
presummat uel quoquoraodo confringendo in- 
mutare audeat. Siquis sane temerarius et au- 
dax ad irrumpendum conauerit uem;. 
século non careat humanam ultionen 



a capite de lucerna futuro prospiceam cura 
transgressoribus possideat penam, et hunc la- 
ctam nostrum firmum et estabiliorem tnaneat 
cuncta per secula. Facta series testamenti x"v" 
kalendanus (sic) iunii. Era D*cccc*L*xxx a viiii a . 
Ranemirus serenissimus princeps hanc series 
testamenti tibi collaze nostre mummadomna a 
nubis factus et confirmatus. 

iça regina conf. — Ordonius prolis regi 
cont. — Giluira deouota conf. Sancius pignus 
regis conf. 

Subdomini misericordiam Hermegildus irien- 
sis episcopus conf. — Sub christi iussionem Ru- 
desindus dumiensis episcopus — Sub império 
doraini nostri ihesu christi Ouecus episcopus 
legionensis — Sub gratia dei dulcidius episco- 
pus uisense o mf. 

Ueremúdus Rex conf.— Aloito lucidi test. — 
Nunus osoriz test. — Suarius gutieriz test.— 
Scemenus didaci test. — Rudericus gutieri test. 

Pelagius gondesaluiz test. Menendus ro- 
derici test. 

Sub domini uirtutem Gundisalbus lucensis 
episcopus confirmo Lucidus aloitiz test. 
Nunus sarrazini test. Didacus arcediaconus 
test. Sesnandus diaconus test. Fernandus 
presbiter test. Menendus presbiter notuit. 

Vide Ibidem, doe. n.° 36 



VI 



Partitio bonorum inter Mummadonam ri- 
duam omitis Ermigildi et filios. Juxta apo- 
graphum exemplar saeculi XIII ex chartophy- 
lacio Collegiatae I 'imaranensis in Publicum 
Archivum delatum li<>c edimus monumentum. 

Sub christi inperio et indiuidue sancte trini- 
patris et lilii et spirutu sancti. Nos Mum- 
madonna simul cum tilios meos Gunsaluus I)i- 
dacus Ranimirus diaconus Onecha a deo uota 
iis nunus et Amanc. Pari etenim Consilio 
nostro coadunati fuimus in loco predicto uilla 
uocitata Vimaranes et adnuit uoluntati nostre 



de prédio 



ut mos uniuersse nationi terre tieret inter nos 
diuisio facultatum nostrarum ad confirmandas 
propagines nationum et euitandas heresi 
temptionum. Igitur Ego supradicta Mumma- 
donna a deo disposito parentibus precectum 
complenda coniunta surn in matrimonio uiro 
meo diue memorie Domno Ermigildo et gene- 
rans ei proles iam prefatos dicessit ipse uir 
meus incedens uiam uniuersse carnis compleuit 
dies suos tuntus oflitio. Vc deinceps remanens 
luc in hac mortali carne ut superius di- 
ximus incuauuimus diuisione cum genitos a me 
I go Mummadonna villas trabelle 
et siluares quod iam tenebant lilii mei in casa- 
mento a nobis concessas. Conpleto numero fi- 
liorum sex. et Ego in diuisione equaliter setti- 
ma. Et quod residue *'uerint ex ipsas uillas 
accepi Ego quinta tara pro me quam pro uin 
meo et tiiii mei illas alias quatuor portiones in 
hereditate possidenda. Euenit in portione M i 
madonna in illa quinta extra iam duobus pre 
nuncupatis uillulis quod supra fecimus mentio- 
nein Acamando in ripa Vhuliae Fraxino in ripa 
huliolae Eorulgii Saneia eolalia in ripa Auizelle 
Atanes suagio et monimenta et adiuntionibús 
de camanto sicut resonat in comellum genitori 
nostro Donno Ermigildo. Euenit in pais Gun- 
salui nesperaria chagra sauto de auac 
tria et in farazone ratione qui fuit de donna 
Sarcuria. Kuenit in ratione Didaci Tui: 
trellos Chira pãlatio de boruem Genec 
reza Nocecho et Angqrza. Euenit in portione 
Ranimiri diaconi Laustello A relia remed 
tura de mulieres cum adiunctionibus suis terras 
et pumares de sancto petro Vanat \ ília redi 
Verdulegio illa ratione que uobis incartauit En 
baltariz Sanctum Martinum raanancos spinitello 
et quintanella qui sunt in centum cortes. Euenit 
in parte Onecha deuota Vimaranes cum suis 
abiacentiis Lalim cum abiuntionibus sim I >■ 
sum Varzena in ripa de durio Plato antile Che- 
resi tello in ripa limie sancto Martino de ebreos 
Mangunario in ripa de uarazone. Euenil in por- 
. no Chaualiones cum abiuntionibus suis 
Fenali equo sancto cipriano cum abiacentiis 
sins 1'ars sanguinieto mediu saueto de Sena 
bregio Laratom et Pausata meliorata et fonsim. 

Euenit in pais Amam Nouellas cum abiuntio- 
nibus suis Ar.iuc.i Oliuaria palus Cernatella 
\1 I 'lazenti Jacinti de tamecha. 

I ■ nobis ad infringendum uene- 

rit hunc culmellos diuisionis chire.u omne sua 



portione in has villas desuper i I 

liuisionis Nonas kalen 
tas. Era dcccc" lxxx" viu". Munmadonna hunc 
culmellus diuisionis quod fieri iussi manu tnea 
confii ; ! aluus in hunc culmellus diuisio- 
nis manu nica confirmo. Didacus in hunc cul- 
mellus diuisionis manu mea confirmo. Kanimi- 
rus diaconus in hanc culmellus diuisionis manu 
mea confim : leuota in hanc culmel- 
lus diuisionis manu mea confirmo. Nunus in 
hanc culmellus diuisionis manu mea confirmo. 
Arriane in hanc culmellus diuisionis manu mea 
confirmo. Christus. didacus presbiter Notuil 
Confirmauit Roborauit. 

Vide Ibidem, doe. n. " 6i ( 1 1. 



\ II 

Astrulfus et Nomina fâmulos (malados ?) 
cujusdam presbyteri se constituunt. Singulare 
hoc pactum ex Livro de D. Mummadona, sic 
dicto, hausimus. 

QÒG 

Carta de sancto martino et de rio malo 

Astrulfu et nomina vobis zamario presbiter 
et farega per hunc placitum nostrum uobis con- 
promittimus quomodo sedeamus uel habitemus 
in uestra casa et apud uos et in uestra villa et 
faciamus ibidem seruitio sicut facent homines 
>. et si in uestra casa fraudem fecerimus 
aut in uestra villa aut in uestro labore aut de 
nostro aut si in alia parte transire uolueriraus 
sine uestro mando aut sine uestra beneditione 
sicut in scriptura resona que sedeamus uestros 
seruus traditus post parte uestra et parte ec- 
clesia sancti raartini et insuper pariemus uobis 
x boues extra aliqua dilatatione et uobis perpe- 
tim. Facta placitus x"iim" kalendas mareias. Era 
D a CCCC a t.xxxx 1 [III a . Astrullu et nomina in hoc 



S meta eolalia in ripa Aui^elle: a freguezia de 
Santa Eulali B i.—Atanes: a freguezia d' \ 

Vesperaria: a freguezia de Nespereira. — Vimaranes: 
hoje a 'cidade de Guimarães na parte em que foi fundado 
o mosteiro. — Saneio Cipriano: a freguezia de S. Cipriano 
de Taboadello. — Os outros nomes toponymicos men- 
cionados no documento são fora do concelho de Guima- 
i desconhecidos. 



placitus manus nostras roboramu . 1) 
Ranemiro test. Eredo test. \ esbiter. 

Susana deuot i - anosendo test. Cidi pres- 
biter test. F afila presbiter scribsit. 
Vide Ibidem, doe. n. 70 (1). 



VII] 

Desumpsimus ex Livro de I). .Mummadona. 

Rex donno Ranemiro. De sancto iohanne 

Hl PONTE CUM ADIINTIONIBUS - 

Svb império opificis rerum que unus in tri- 
nitate extat colendus atque glorificandus ; 
et tilius et spiritus sanctus sitie et honorem 
sancti saluatoris et genitricis earum sancte ma- 
rie semperque uirginis uel omnium martyrum 
uirginum et confessorum que domino placuerunt 
quorum reliquie recondite sunt in cenóbio nunc- 
cupato Vimaranes que est fundata ad radice 
montis latito inter duas amnes aue et auizella 
urbium bracarensis. Ego enim Ranemirus-prin- 
cipem uobis domnis inuictissimis mundique 
triumphatoribus siue et uobis tie nostre domna 
mummadomna et fratribus atque sororibus 
uestris habitantibus huic loco. Damus atque 
concedimus uobis cenóbio nostro nunecupato 
sancti ihoannis babtiste que est fundato ripa 
riuulo aue prope ponte petrina. damus 1 
ipsum •cenobium integrum cum omnis ornatus 
eorum uel cum cunctis adiacenciis et praesta- 
tionibus suis ubique sunt tam de ista parte aue 
quam ex alia parte, et neminem promittimus 
que ibidem uobis disturbationem facial nec in- 
modico. Siquis sane quod fieri rainime credo 
aliquis homo hunc factum nostrum infringere 
temptaueril aut inmodico conaberit quisquis ille 
fuerit sit segregatus a corpus et sanguinis re- 
demptoris nostri et insuper pariat quantura inde 
auferre uoluerit-in quádruplo, et hune factum 
nostrum plenissimam obtinet firmitatis rouorem 
longeba dierum. Facta scriptura testamenti no- 
uini die quod erit \i [dus iunii. Era d*cccc* 



(0 Ecclesia sancti martini : a egi chia de 

S Martinho de Fareja, hoje do concelho de Fafe. como 

se V E dos vloc. 11. • \ e \\. 



Lxxxx a v ; *. Ranemiro principem in hac scriptura 
a me facta manu mea própria confirmo. 

Sub christi nomine Rudcsindus episcopus 
conf. — Ouecus dei gratia episcopus legionen- 
sis conf. — Sub império saluatoris sisnandus 
irensis pontifex conf. — Zanon froianiz conf. — 
Ennegus aliotiz conf. — Mozas tauroniz conf. 

Comité Gutiere roderici conf. — Uiarigus con- 
- nf. — Arulfus confesso conf. — Uiliami- 
rus confesso conf. — Gauinus confesso conf. 
Sisualdo test. — Trasmiro test. Leouesendo 
test. — Pelagius clericus. Uiliamirus diaconus. 
— Sigericus presbiter scripsit. 

Vide Ibidem, doe. n.° - 1 i . 



IX 



Mummadona, ex régio sanguine orla. ma- 
plissimam donationemfacit Monasterio l)ima- 
ranensi, cujus originem memorai. Descripsi- 
m>is ex códice sive regestorum libro, qui Livro 
de I). Mummadona dicitur. Lectiones varias 
ex apographa charta saeculi XII. jam vero 
aut destrueta aui amissa, descriptas, ut fertur, 
et in bibliotheca Regiae . icademiae nostrae 
asservatas, adjecimus. 

9 5 9 

Tl 51 \MINTl M QLOD FECIT DOMNA MIM A 
>1 AS VIU. AS AD CISTERIO VlMARANES 

Cvmctorum etenira telluris huius nostre co- 
ionie nom ambigit sed plerisque nobilium ac 
uulgalium didicit et notuil esse. Ego mumma- 
domna didaci et onecce tilia et ut mos esse 
solet ad annos iuuentutis deduta uiro nomine 
Ermegildo prolix Gundisalui et tarasia matri- 
monio sum coniuncta idemtidenque cum esse- 
mus conexi ut se hab«at nobilitas per titulum 



\íontis '.itilo: nome com que era conhecido na 

edade media a cadeia de montes, que se prolonga desde 

io t na freguesia d' Aldão, nafreguezia 
de S. Lourenço de Calvos, CO 

dos d ato a G 

tem hoje o nome de Monte fi iohatutis 

babii i ate Pon 

trina: t \ e i hri ponte sobre o Ave denominada de 

'«im- 
peli*. A data d'esic doe. est.. -iro ti falle- 
ceu em o5o e Ramiro m começou a reinar em 



dotis genui liberos ex coniuntione amborum no- 
minibus Gundisalbus Didacus Ranimirus Nunus 
Arriane et onecce. Igitur ipse uir meus dum 
peracto uite cursu termino peruenit ad diem 
ultimum ante horam migrationis sue recuperato 
sensu refucillato spiritu conuocauit ad se dile- 
ctissimos et crédulos sibi Pelagium fratrem 
suum Ranualdum abbatem Tello tendariz et 
árias tutenandit illis quippe presentibus et multi 
alii asistantibus patefecit nobis deuotionem uo- 
luntatis sue ordinauit mihi coram omnibus pre- 
sentibus utomne quanta pars hereditatis nostre 
licentiam distribuendi haberem in pauperibus et 
peregrinis uiduis et orphanis uel sanctorum ec- 
clesiis. At uir ego audito deuotionis boné ad- 
sensum prebui et eius iussio instanter inplere 
procuraui ob suis obolendo delictis et méis 
delictis cedendo peccatis. Eatenus quidem per 
consensu sinbolum nostrarum fecimus inter nos 
diuisionis partium predia lundum et facultatum. 
Item dum inter se alternatim ipsi tilii mei uicis- 
sim culmellos diuisionis confirmandos roboi 
sent. Et uenit in portione filie mee onece villa 
nuncupata vimaranes. Et quia isdem tempori- 
bus uitam degebat religionis malui edificare in 
ipso iam dicto prediolo cenóbio sub manu ab- 
batis fratrum uel sororum regulari normam te- 
nentes et preceptu sanctorum patrum persis 
tentes. Idemque dum commune cum ceteris 
sibi tirunculas commaneret peccato inpediente 
oblita primeue conuersationis sanctissima 
cumenta uersa est in secularia detrimenta. Si- 
cuti ipsa ueritas ait multi sunt uocati pauci 
uero electi. Relictoque monasterio et si 
christi iugo introybit iuri (sic) império et car- 
nali desiderio. Quippe dum hunc casus contin- 
geret ut a monasterio redire minime redire 
ualuisset legatos inter me et ips.i diuersa facit 
ac per muitos pene homines bonos ei notui ut 
commutaret mihi ipsa villula iam sepe dieta 
ubi olim monasterium construxeram. Metuens 
ne post obitum meura persistentibus mecum 
discrimen lacerationis incurrerent et pro bene 
gestis malum adquirerent. Alioquin melius m 
uit.i amitterem quam post excessu meo dúbia 
posterís rebus adquirerent. Illum uero uir smis 
Gutier roderici cum coniuge nate nee Onecce 
libentissime paruerunt et ultro animo ipsa 

; etiam aliis villulis et incontramutationibus 

eorum insimul que eo testamento ad uoto meo 

\ i liquendum est qualiter ti n t 

im ei multi manei propalatum. Conatus 



quidem dul iss is mihi pignus Nunnus dum 

escentie ad annos efectus esset aductus te- 
fre grauissima correptus ad diem usque extre- 
mo esi deduetus. Postmoduro tamen spiritum 
trahens a multis patefecit pei quo misericórdia 
mihi innouabit ut pars hereditatis sue pro illius 
me remedium fecissem secundum uoluntati 
mee extitisset arbitrium. Nec non et auetori- 
tas legum censuerunt ut de predia filii defuncti 
qui superstites soboles non relinquerent parcn- 
tibus eorum possidenda laxarent. Vi ibi eius 
corpusculum umatum [uiescit in uestra hinc 
datur intelligi ad seruiendurn terrena illius su- 
hici causa. Hinc etenim exemtis ad serien 
leamus testamenti. 

Domnis inuictissimis ac triumphatoribus glo 
riosis sancti saluatoris sancteque genitricis ma- 
rie semper uirginis prius in ecclesia positos 
sanctos apóstolos Petrus el Andreas Jacobus 
Johannes Fillipus et bartolomeus Thomas 
et Matheus Jacobus et Tadeus Simon et iudas 
cananeus cum glorioso ultimo Paulo dogmate 
sgregio celesti curie sublimatur. Pontilicum 
etenim christi electi Cipriani Martini Christo- 
fori cum mitibus eorum Torquati Saturnini An- 
ui adque his felici martírio consecratos. 
Nfonnulli confessione floribus ornato Sanctis 
dei martiribus Aciscli Romani Ualeriani Facudi 
et primitiui iusti et pastoris Adriani Juliat 
bastiani Georgii Felicis Tirsi consócios sacro 
cruore perfusos. Beatissimarum dei uirginum 
Eolalie Leo tdii Christine V T ictorie Basilisse 
natalie Juste et rufine Agnetis et emerentiane 
cum ceteris uirginibus tálamo christi sociatas 
et eius genitrici adnexas quorum baselica sita 
est in iam dieta villa vimaranes território urbis 
ue aut proeul ab alpe latito inter bis 
iluei itibus aue et auizella. Ego an- 

cilla dei exigua omnium seruorum dei Munia- 
dona conuersa cum peccatorum mole depressa 
in spe fidutiaque sanctorum non usquequaque 
ratione demo quod sepe reata criminibus 
[uitatum mearum sepe pauesco ut per sanctis 
martiribus christi reconciliari merear cum san- 
ctorum omnium agmina tida supplicatione uo- 
:is omnibus imploro, el ideo deuotioni mee exti 
ii in . >b li' mi 'i em saluat íris et uestram placan 
dam clementiam edificarem in iam prefata. 
Fundo cenóbio fratrum el sororum in uita san- 
ta perseuerantes caste pie et sobrie uiuentes 
mb m.mu abbatis degentes necnon et regulas 
edentium recte custodientes tamquam 



biscum consistunt quam et quos amor christi 
nobis agromauerít quod pompa seculi abrenun- 
tiauerit et ad hanc se humillimc suaui christo 
iugo debere postulauerint. Concedo hunc aule 
beatitudinis uestre iam dieta \illa uimaranes 
que commutaui cum filia mea Onece ut supra 
fecimus eius mentionem per quam ser;; 
tuia contramutationis et uilla in eius adiciocre- 
ximiri que contramutauerunt cum rege domno 
Ranemiro pro Liilla samota iuxta tiumen durio 
quod illi dederat tius suus donus exemtnus pn< 
uilla lalini. similiter et adidit nobis incartatio- 
nes quos habebat inter Aue et Auizella. Et nos 
dedimus ei pro hiis villa turbella quod 

uiri mei necnon et mea per 
culmellum inter filios meos et villa turisi que 
commutaui cum filio me' i I » ■ . 
cepi a nobis villa Camantio cum omnibus adia- 
centiis suis quam simili modo in quinta 
peram uel accepi inteterime huic loco sane 
seruorum uel ancillarum dei. Concedo \illa de 

os uilla pignario Laurosa que fuit de i 
que comparauimus et commutauimus cum filio 
suo Vandila in ripa Auizelle villa de saneia 
eolalia terras et pumares. In uilla de asoredi 
quantum ibidem habemus tercia de íllos sautos 
et de tilas terras. In uilla de cecili incommu- 
niaciones de gumilanes vi a integra quomodo 
tila incommuniauerant ipsi homines ad reg 
Portiones in palatiolo ibidem quantum Heras 
ueremudiz obtinuit. Incommuniatos de villa 
fredi cum suas hereditates terras et pumares. 
in antemiri irilla de siluares cum omnibus 
adiunciònibus suis. Medietate de villa elanci 
terras pumares et sautos. In mortaria vLlia de 
atanes cum cuntis adiacentiis suis. Tercia y 
in villas de subpratello quomodo illas incarta- 
runt ;td parentes nostros. Et uilla de ataullu in 
cadauo terras et pumares. in uilla vimaranes 
adicio etiam villa que cum supradictís fratribus 
et sororibus gaanaui postquam cum filios n 
per colmellos diuisionis partium que in:.. 
fuit in monasterio. In ora maris villa quod 
citant villare Pefra fita etJohani iohanis villulis 
quantum ibidem habemus. Adicimus etiam ibi 
villa de traíres ab integro cum cunctis prés 
tionibus suis. In território Colinbrie villa de 
alcaroubim quomodo illa obtinuit froya gunte- 
sindiz per incartationem 3e Gondisindo su 
cum omnibus prestationibus suis. terras in ala- 
uario et salinas que ibidem Comparauimus. In- 
coramuníationes de prado aluar per suis termi- 



nis cum suos homines secundum in carta reso- 
nat. Inplazamus in ripa Tamice villa quod di- 
citur lusidii cum domus terras pumares et sau- 
tos que ibidem comparauimus et laborauimus 
siue et porcionem que ibidem habuit incartata 
germanus noster domnus Exemenus. ecclesia 
de sancto íelice et de sancto mamete que nobis 
incartauit erus abba et omnia que nobis incar- 
tauerat per ipsas uillas in genestaciolo quan- 
tum oobis incartauit Silimiro et recemundo in 
ferreira, villa de colina que nobis incartauit veta 
forsit. et porcione in monte corduba que nobis 
incartauit Godesteo uiiiulfiz. In prato antile uila 
que nobis suprina lamula nostra per scriptis 
concessit cum omnia sua. Et alia que compa- 
rauimus de segiones etiam et ecclesia que rait 
de parentes nostros uocabulo sancti iohannis. 
Idem alia ecclesia sancti saluatoris que nobis 
incartauerant. In felgeira rubeans villa de mauri 
secundum illa obtinuit G'>r.desinde tloianiz cum 
adiLintionibus suis que comparauimus de filia 
sua Gontrode pro que dedim sólidos 

argênteos, in ripa sause villa santon quantum 
ibidem obtinuit .Mito et adosinda de dato de 
nostros parentes in ripa Aui/.ella. Portionem 
in villa atanagildi quantum ibidem comparaui- 
mus uel gaanauimus. siue et in uilla de prada- 
noso et senra de caneto que nobis incartauit 
egas siue et incommuniationes in penacoua. In 
ripa limie portionem in suagio siue terras et 
pumares. In moimenta sub portela de uice que 
sunt de nostra quinta, et nostra porcione que 
habemus in villa de cersitelo subtus castro 
maio. Et in ore maris pi cione in villa castinia- 

is ponti uetre. Concedimus etiam huic 
monasterio secundum superius memoramurpro 
filio meo Nuno pro anime eius remédio inter 
ambas Aues villa nesperaria cum omnia que 
ab ea pertinet que commutaui cum filio meo 
I , tluo pro quo accepit ex me villa de san- 

ct>; cipriano que erat le colmellos eundem Num 
lihi mei. Inter dorio et tamega villa que com- 
mutaui cum veremudo adefonsi pro quo accepi 
villa de portUS. In dc/a que íuit de colmello 

•iln mei et do etiam adhuc de sua here- 
ditate inter dorio et tamega villa varzena. In 

inei porcionem in amacislitello. In gala- 

rcionem in pousada cum domos pumares. 
Et in fonsini terras et pumares in n 
II nlii mei ■-> ipr.i memoi 

huius confirmatum | intas sa- 

riorum sanctorum offerímus templum i* 



cruce huic sancto que de centum quinquaginta 
sólidos ex auro et lapidibus ornatam. Capa 
deaurata et lapidibus ornata continens cc" i.\' 
sólidos. D le octoginta sólidos. Coronas 

iii os tenentes i xx ' s.. lidos ex lapidibus orna tas. 
Cálices duos unum de i.x' 1 sólidos et alium de 
l* sólidos. Cruces uii or deauratas. I 1 
Torques deauratas et lapidibus ornatas. Vrceo- 
los de viu" solid >s. Candelabros n"\ Lucernas 
idem. Lâmpadas de c™ sólidos. Signos fusiles 
ex metallo nu 01 ' et totidem campanis. Et turiri- 
carios u"' unum tenentem l* sólidos et alium 
lx' 1 cum suis tielis oblatis. Stolas cultas \u- : 
capas. Duas stolas lit<>ncas de seruicio mense 
in thesaurum. Concloclearios xii'". Cifo ex auro 
et trulios duos. In refectorio uasculos. arcas, 
concas. Duas scalas duas interrotomas et pal- 
mares. Uiginti libros ecclesiasticos. Ajntipho- 
narios ui es . Organum. Comitum. et manuale 
Ordinum. psalterios Duos. passionum et pre- 
cum. Biblioteca, moralium. regulas u as . Cano- 
nem. Vitas patrum cum gerenticon. Apocalisin. 
Etimologiarum. Istoriá ecclesiastes. Dedeca 
psalmorum uirorum illustrorum. et sub uni 
córtex regula beati pacomii. passionarii Am- 
brosii. Benedicti. Isidori. et Fructuosi. et re- 
gula puellarum et alium iibellum quod continet 
id est regulas Benedicti. Isidori. et Fructuosi. 
liber dialogorum. Institutionum beati effrem. 
Libello qu<>d continet uita beati martini epis- 
copi. et uirginitate beate marie uirgines. traj • 
no. uestes ecclesiasticas três. De albas ti os duos 
saibis et unum morcum. Alara una. De alueici 
uelos lineas. Quatuor frontales. Palees mi 1 '. 
Talas greciscas. duas alias palas de aluz. Quin- 
que casula. Piscina 1 '. glisisssas. Três de aluz. 
Quinque dalmaticas. Ubás n". Piscinia i*. Et 
in" auectos. vno de alueci et ali 
Casulas lineas. Decem túnicas. Decem super- 
inter paleas et tramisirgas. Duodecim 
ganapes. lineas <•."'. Pulmacos similiter c \ 
alii alpes. Quinque almucellas. Quatuor linulas 
pares. Saban ■'■ I t mantelos polemitos l*. 
Líneos nume I ter mulos et 

mulos numei I ias numero i.w'. Emis- 

sariis m -. Et asínos nu'". Vaccas quantas ha- 
bemus in uarzena et in suagio et alias qu 
habemus cum homin incommuni 

et boues et pecora promi 

os per ha 

it. Et ipsud mon lomi- 

bus suis circumcepit de omni 



net deinceps non omni sui satã ista ut mi 
terii sancti sit perhemniter confirmata et seruo- 
rum uel ancillarum dei concessa et luminariis 

sanctorum saltim elemosinis | 
rum susceptione peregrinorum uel aduenato- 
rum hospitorum nullis ex propinquis nostris 
uel extraneis possum uindicantes quos secula- 
ribus negociis fuerint oceupati nisi quod in 
hun< et census regule 

fuerint domino seruientes et in pactum roborati. 
Omnia quippe .supra scripta ubi est et quantum 
est ut diximus in prompti loco testamento legi- 

. ut si quod absit aliquis ex contagione 
tri diabolo instigante abbas frater conuersu 

redere a communi collegio sine 
benedictione uoluerit nichil de q us re- 

uspare presumpmat. Nulli ho- 
mines pertinentes nobis filii uel nepti tri 
uel pi nostris aneptri hunc factum 

nostrum in aliquam euellere uel infringere te- 
merare conauerit quisquis ille fuerit sit anathe- 
ma in conspectu dei et sanctis apostolis i ta ut 
partem non habeant in resurreccione prima sed 
iude traditoris domini particeps efectus pari 
luat pena per indicio domini presenti euo plaga 
percussus a uertice capitis usqué in ue 
pedum lepre corporis prouolutus scaturire uer- 
mis obtineat nuc corpus nec sanguinis domini 
suscipiat et humani officia et ecclesia excomu- 
nicati uulgati permaneat. Comité uel rege 
tificibus uel ducibus terre indicio adicatur ex 
propinquis facultatibus septies tantum compo- 
nat quantum inde usurpare uoluerit. llec series 
cionis in robore firmitatis permanet iugis 
eternis. Notum die vn° kalendas februarias. 
I .\\ l \ u '. Ego quidem Munam i- 

la conuersa hanc concessionem quam ce- 
nóbio supra dicto lacere libentissime sepe 
curaui et in diem dedicationis ipsius beatitudi- 
nis aule própria manu confirmaui ex officio pa- 
latini. 

I denique Gundisalbus (ilius gonsalui et 
\l immadomne hunc uotum matris mee et 
salutis anime nostre confirmo. Necnon et ego 
frater Didacus uotum parentorum nostrorum 
afirmo. Simili modo et ego 
Ranemirus ultro uoluntarie notam salutis et ex 
profectu mee mercedis genitricem conf. 1 
et ego A mane hunc factum matris mee con- 
firmo. 

i. erri rudiensi conf. Similiter et ego 
Onece conf. Nunus aloitiz conf. Menendus 



menendi conf.— Tellus aloitiz o l remu- 

do uermuiz conf. — Fredenandus siloniz conf. 
nf. — Aldefonsus gond 
I andiz conf. I 

onerici conf.— Sabaricus onericí conf. — Nunus 
dictus siloniz d G ntericus loitiz d 

Fernandus gutterrit- Rudesindus dia- 
conus Vimarani presbiter — Lucidi 
frater et diaconus. 

Sub christi nomine Rudesindus e| 
conf.- Sub império saluat - ndus pon- 
tifex riensis- Sub redemptoris clementi i \ - 
liulfus presul Tudensis. Sub aminiculo crea- 
toris Didacus episcopus uirque sandecus 

Sub deo auxilio Ermegildus episcopus conf. 
— Sub christi sacri cordia Ataulfus ultro • 
sapiens episcopus confim I > nius abba 

iubit Aloitus cellei tus conf. 

Quintilla eroylgi conf \ 

tus rufus confessus confirmo — Martinus con- 
fessus confirmo Franchimirus confessus con- 
firmo Arriane diaconus prolis con- 
Adesindus frater minus confirmo — 
Fredenandus prepositus conf. - VI 
biter. Ordonio ponciani. 

Vide Ibidem, doe. n.° 7 



X 



Ex libra regestorum I D. Mumma- 

dona dicto. 

KARTA DE HERED1TATE DE SANCTO MART1NO 
I I DE PARETELIAS 

In dei nomine. Ego Astrulfo et uxi ri mee 
Teodilli cognomento nomina. Vobis Zam 



(11 Omittimos as variantes, que A Herc imo notou 
conforme escreve 'o do- 
cumento ; 1 dos 
Tort. cMnn. Histórica. _ íezia 
rey, ou o lugar denomi na mesma 
/ia. — Uilla ceciii : esta vtll.i. hoje desconh 
era situada na fr« g 1 s In- 
iiuiri^ :ninhães. — 
Palatiolo: talvez .1 qui l ;ientões. — 
Villa ■ ida. — Antemiri : Antemil em 
Pensello 1 n'este lo- 
cal. — Villa elanci : desconhecida.^^ . -rtei- 
r.is em Maramá. — 



g i deouota. Placuit nobis per boné pacis 
uoluntas et sano animo et sana mente ut uen- 
deremus nos vobis sicut die uendimus 
hereditate própria que abemus in villa de san- 
cto martino et in paretelias in villa mediana et 
in uillare super sanctum martinum." uendimus 
uobis ipsa nostra hereditate que abuímus de 
parte de nostros parentes siue et de conparato 
de nostros parentes siue et de nostro. uendimus 
uobis omnia ipsa hereditate in ipsas villas pre- 
nòminatas ad integro cum omne sua pre 
sicut in carta resonat. monte lutos ar- 

bores fruetuosas uel infruetuosas pascuis 
libus cum adiunctibus suis exitu ueJ regressum 
terras cultas uel incultas uobis uendimus pro 
ipsas villas prenominatas quam de auios quatn 
et de parentela sicut et de nostro comparato 
per suos términos anticos ubi illa potueritis 
inuenire et accepimus de uos pretium que no- 
bis bene complacuit et de- ipso pretio nichil 
apud uo.s remansit in debito ut de hodie die 
tempore abeatis teneatis ipsa hereditate ad in- 
tegrum firmiter iuri quietum uos et omnis pos- 
teritas uestra. Siquis sane quod fieri non credi- 
mus aliquid homo de parte nostra ad inrrum- 
pendum uenerit uel uenerimus ac nos aut qui- 
liue homo quomodo duplemus uobis ipsa here- 
ditate et uobis perpetim. Pacta cartula uendi- 
tionis \"iii" kalendas mareias. Era 
Lxxxx 1 viu*. Asirullu et nomina manus nostras 
roborauimus. Dado test. I ■ test. Eredo 

test. Aloito presbiter. Susana deuota test. Spa- 
nosendo test. Cidi presbiter test. Falila presbi- 
ter scribsit. 

Vide Ibidem, doe. n. ; s 



pratello ■. a freguezia de Sobradello, hoje do concelho 
hoso. — ■ Villa atanagildi 

I 'lll.l de : 

■ 
imnv 

Martinho de 

que , 

linho 'iilla 



XI 



Nobilis mulier Flammula, amitae sive ma- 
terterae snae, Mummadonae, facultatem lar- 
gítur vendendi vel donandi, ecclesiis monaste- 
riis et piis locis castella, praedia, supplectilem 
et alta bona qttae ipsa Flammula possidebat. 
Descripsimus ex códice, qui titulam Li 
D. Mummadona prae se fert. 

KaRTA DE LALIN II DE CASTELLOS I I VILLAS 
DE SANGUNEDO ET DE VII.LANOUA IN RI] 

In nomine domini. Flâmula deouota filia Ru- 
derici et Leodegundie dum uenit ad infirmitate 
timendo die extremo leuauii iem hic 

in uilla lalini. Ordinauit ducere ad homines 
bonos id est tie sue Godo Eroi G rotemiri 
conuersi fromaricus nantiz quintilla gaudiniz 
Julianus reuelliz et cum eos alios muitos filios 
bonorum hominum ducerent eam ad locum mo- 
nasterii vimaranes et ad tie sue MLummadona 
deouota. dum peruenit ibidem in eius presentia 
uidit se arlicta in inliirmitate ordinauit ad ipsa 
sua tia omnia sua destrihuere pro remedium 
anime eius. Et in laicale nichil transíerre nisi 
ad monasteria et in captiuis et peregrinis tam 
villas quam seruus que ei ordinamus ingenuare 
ut sit ei adtributa licentia testandi villas nostras 
ad locís monasterii uendendis castellis nostris 
uel terris populatione parentum nostrorum con- 
tramutandi donandi aurum nostrum argentum 
paleum laneum uel as nostrum quantumcumque 
sumus habere in manibus ipsa lia nostra iam 
sepe dieta omnia nostra tradimus ut cui illa 
inde scripturam fecerit firmissimara habeat iir- 
mitatem tam uendendi unam etiam donandi 
• lalin cum adiuntionibus suis villa de 
arca villa de sancta eolalia villa de fontanello 
cum suis ecclesiis in as villas et per suis ter- 
minis. leuat se de illo portu ile cat 
ad illa ponte petrina et conclude illa bracata el 
inde ad illa bornaria el inde per ille i 

et inde infesto per riuulo homine et fere in siuri 

de mandones et sursum in ripa homine. 

villar s, ui.ua/ ab im quantum in se 

obtinet el de illa | 

in homine 



ter villa uerde et sancta eolalia et tigct se in 
ino de baruudo in agro que dicent couello 
et inde per illo uallo in termino de turisi et uay 
per illo uallo ad illo mulione de onegil 
exinde per illo comaro de illo monte inter liuane 
et archa et inde per illa archa et inde ad I 
i et fere in illo vallo inter ollarios el i 
nello et inde ad ille fontano discurre inter 
tello el insula et n catauo ad ille porto 

de infernales et inde unde primiter incoauimus. 
( )rdinamus ni i lios id est Trai 

moraria longobria naumam uacinata amindula 
pena de dono alcobria seniorzelli Caria cum 
alias penellas et popalaturas que sunt in ipsa 
nadura omnia uindere et pro remédio ani- 
me nostre captiuos et peregrinos et monasteria 
distribuere in ipsa terra. Concedimus inter am- 
bos riuulos sabadelli vilar sico ueiga anta et 
eclesiola. In ripa durio murofracto integro extra 
villas de heiua quos ibidem ganaui. Concedi- 
mus ad monasterio de vimaranes id est in illa 
extrema villa cersaria treuules baldoigii mé- 
dium. In ripa de aue sangunetum villanoua 
cum cunctis adiuntionibus et prestationibus. In 
ripa catauo villa de radigoso. ad tulias lusidii 
nostras casas de uarzena et suo pumare dent 
pro ea pretium germano nostro Rane- 

miro que dent in captiuis. Villa de 1 ai in sit in 
arbítrio de ipsa nostra tia domna Mummadomna 
cum as villas que ibidem sunt testatas rei 
castro nugaria portella teobolosa ut pro anima 
nostra faciant monasterium de vimaranes sicut 
illas ganauit auios nostros didaco fredenandiz 
ci coniuge eius onnice. ad salizeta barrantes 
I pessegario moledo, ad azer brete 
us. ad i irreo villa mediana, ad pai H 
Je et palatii isteria de cogia libros 

et signos tornem ea illuc ad on i i que 

est in lalin dent illa pro uacas et illa alia de 
domno Nuno dent pro ea \v boues pro meãs 
missas et unde dent ad lalini illas agnoscas. 
faciant inde ministerias ad lalini cum illo aure 
et illas lapides que sunt in sal/eta. illo ornado 
extra illa sarta que posui in cruce illa de san- 
maria et illas scalas et illas ganapes dent 
eas pro captiuos. et illa sella et alio mobile si 
uixero omnia sit in meo arbítrio, et uno panno 
tira/e que dent ad quintilla. Siquis lume factum 
nostrum aliquis homo irrumpere uoluerit sit 
excomunicatus et segregatus ad corpus el san- 
guine domini nostri ihesu christi et insuperpa- 
riat omnia supra taxatum duplatum uel tripla- 



tum. Facta series noticia uel testamenti in" idus 
Julii. Era i x 'viu '. et illos x 

xii ,m de illo corno et illos 
de illa conca mandet illa domna dare ad cali- 
\\' que habet a dare ->andino 
froilaz dent eos ad illos fratres de louio. Illas 
mulas que abet menendo et Gondesaluo dimitto 
i dederint aliquid pro mea anima et si non 
• ido bene uident. freno et alcama que ha- 
bet truetino et alio íVcnu aluo que abet se I 
nunit eiciat eos meu iermano dumnn 
dent male (?) pretium pro mea anima, omnes 
illos meos cartarios sunt in salzeta ducai l 
ad uimaranes. Flâmula in hanc noticia uel to- 
no a me lacta manu mea contir 

fus confim Gunternirus 

test.- Gauinus conf. tes . \ rulfus conf. 
test. 

Egas test. — Quintilla gaudiniz test. I . ' 
lus te 1 lon gontemiriz test. \ 

diaconus test. 

Romano test. — A 

I 
Uoitus diaconus test. — Julianus sandini 
notuit. 

\ le Ibidem, doe. n. 



XII 

Ex libro regestorum, I D. Mumma- 

dona sic dicto, descripsimus. 






Carta de uillacoua in cauto de moreira 

In dei nomine. Ego Adosind 
inuictissimis ac triumphatoribus - 
sisque martiribus Sancti sal. 
per uirginis mane 

lie quorum baselicas seita ■ scitur in 

villa uocitata vimaranes território bracharensis 
subtus monte lat l ugua ancilla 

christi adosinda cum peccatorum mole dt 
in spe fiduciaque sanctorum per uos tamen re- 



Sangunetum: desconhecid 
guezia - 

micos não são do concelho de G 



i3 



conciliari merear deo quia sepe conscientie mee 
reatui pauesco non usquequaque deicio presenti 
omnipotenti domino qui me in hac luce firmauit 
creauit et ad intelligenda que dei sunt in quan- 
tum uoluit duna produxit conferens meo ex bo- 
nis suis diuicias corporales amonens étenim me 
ut faciat deinde mamone thesaurum permanen- 
tem in celis. Unde ego compunctam diuina am- 
monicione et firmati ex promissiône qua dicit 
l endite que possidetis et date elemosinis. 
et uenite sequimini me — elegi suspendium ani- 
me mee quia nec initium nascendi nouimus nec 
tinem scire ualemus quando ab hac finem mi- 
graturi erimus. Obinde michi placuit secundum 
saluatoris sentenciam ut lacerem cartula testa- 
menti de hereditate mea própria que habeo ih 
villa uockata villacoua subtus monte de caual- 
lus discurrente Riuulo Auizella território bra- 
charensis. concedo ego iam prefata exigua an- 
cilla chrisi \ ida omnia mea hereditate 
quanta que ibidem habeo ad ipsum lòcum mo- 
nasterii vimaranes siue ad fratres et ad sorores 
qui in uita saneia perseuerauerint ut inde illis 
habeant tollerationem et nobis ante dominum 
dignam remunerationem. siue et ratione de fi- 
lia mea Gontina quantaquem ibidem habuit ab 
integi ludimus ipsa villa per suos tér- 

minos, leuat se de agrello de domna Gontina et 
perge per carraria usque fere in comaro de 
sendari et inde in termino hereditate de asl 
et inde in illa fonte et uai pei illo comaro us- 
que in petra natiua et perge ad illo outeiro et 
inde ad uallinu et fere in arena longa in illa 
aqua de auizella et perge per riuulo infesto et 
lere super canale usque fere in termino de cal- 
das ipso nuulo cum mios molinos et cum 

rias el suos canales et torna per termino 
de caldas usque in bouza de odrocia ad penou- 
■i sancto martinô et diuide 
cum termino : et uai per sepe de 

abellorito et conclude dextros d< I igio 

et sua ecclesia et inde per ária uetera et con- 
clude casaJe de arualdi usque fere in termino 
unde tuimus exceptis casal 

irio et de i illa, 

I dia villa cuncedimus uobis ab integro cum 

n se obtinel quantum 

i estitum homini 
ctum itrum uel ancillai 

in ii : tiura uel consis entium 

eis 



rum etiam hospitum et peregrinorum. et iura- 
tione confirmo per deum et eius gloria regnum 
quia contra hunc factum meum nunquam ero 
uenturam. Quod si me aut aliquis ex progénie 
mea uel quelibet generis homo hunc factum 
meum ad irrumpendum uenerit aut ad infrigen- 
dum auferat deus memoria illius de terra ca- 
rensque amborum lumina oceulorum presenti 
século et post peracto cursu temporis cum iuda 
domini proditore luat penas in eterna dampna- 
tione et insuper dampna secularia afflictum pa- 
riat post parte ipsius monasterii uel qui ibidem 
in uita sancta perseuerati fuerint. omnia supe- 
rius resonat duplatum uel quantum ad uobis 
fuerit melioratum et hunc factum nostrum plena 
habeat firmitate. Facta series testamenti vi 
idus marcii. Era nY.ccCi.xxxxVuir'. Adosinda 
in hac series testamenti quod tieri elegi manu 
nfirmo. Sub dei gratia adaufus episco- 
pus conf. 

Uiarigus confesso manu mea conf. Gaudila 
confesso manu mea conf. Fagildus confesso 
manu mea c<>n(. Lucidus confesso manu mea 
conf. — Manilani presbiter manu mea conf. 

\ n confesso manu mea conf. Guandila 
confesso manu mea conf. Tructus confesso 
manu mea conf. Onoricus confesso manu 
mea conf. Aloitus presbiter manu mea conf. 

Jafari presbiter confirmo — Didacus presbiter 
confirmo. — Aerigus presbiter continuo. Vi- 
liamirus presbiter confirmo. Suimirus pres- 
biter notauit. 

\ de Ibidem, doe. n. 82 1 . 



XIII 

Descripsintus ex libro regestorum Collegia 
tae Vimaranensis, Livro de I). Mummadona 
s/c d\ 

j ,i i , 

( IaRI 1 1 \ DE MOREIR \ l I ( ] As l im IR \ 

In nomine domini. Ego adosinda prol G 
tier et l Uobis G 



hendia 



'4 



e ilduare. Placuit mihi adque co 

j.ic suadentis arti- 
opria mihi accessit boné pacis et uo- 
eremus uobis sicut et fecimus tex- 
tum scripture com 

castineira et abent ipsas villas iacentia subtus 
monte de cauallus território bracharen is. D 
que concedimus uobis villa de moraria 

10 se leua de ripa riuulo auizella et inde 
in parte ista per suis terminis et locis antiquis 

de castiui u lum illa obti- 

nuit ama Godina et ego illa habui incartata 
CLim uii liue memi >r'u R 

■ecundum illa habuimus incartata de Rex 
domno ordonio. ipsas uillas secumdum sursum 
i D m atque concedimus uobis eas et 
quidquid in eas ad prestitum hominis est. ld 
est terras ruptas uel inruptas petras n 
uel inmouiles aquas cursiles uel incursiles ar- 
bores fruetuosas uel infruetuosas exitum uel 
recessum domos cum edificiis uel cum omnibus 
intrincecis domorum cupos cupas cátedras men- 
sas lectulos uel omnia intrinsecus domorum in 

1 1 las secundum iam sursum resonant 
omnia quicquid in eas obtinet uobi 

atque Concedimus cum omnia sua prestancia 
per ubi eas potueritis inuenire pro 
i epimu de u tilas similes nobis placi- 

hiles villa que uocitant kagiti cum suis domos 
et editiciis Liei pomiferis et intrinsecis domorum 
et villa minitello cum domis edificiis et cum 
omnibus prestationibus suis ut unus 
quod accepit firmiter obtineat. lta ut de odie 
die et tempore sint ipsas villas supra taxatas 
de iuri meo abrasas et in uestro iure atque do- 
int traditas atque confirmatas. Habeatis 
omnis posteritas uestra. Quod siquis ta- 
uod fieri minime credimus aliquis homo 
contra nane cartam commutationis uel firmita 



e aiti loc. que a seu tempo serão insei 

n'esi I 1692 ainda se lè eu no — 

do Couto de Moreira de C 
e,o, 1 1 lartorio dos livros fi í istica 

no meado do século svm um casal foreiro ao 
Cabulo de Guimarães tem este nome: casal do-Pa< 

I do Caço e 
nihos. — Caldas: Caldas de Vizella. — Penou- 
jus: desconhecido. — Sancto Martino, a freguezia 
M O nde.- -1)arjena m, no- 

il ou quinta na Moreira. 



I irrumpendum uenerit uel ucnerimus quem 
in iuditio deuindicare non potuerimus aut 
in uoce nostra tunc infera uel infra , 
1 partique uestre ip^ iplatas uel 

ntum ad uos fuerint meliorat 
petim habere. Notum die xvi" kalendas nouem- 
bris. Era ■ 11 a . Ad 1 in hanc kartula _ 

mutationis quod lieri uolui et religendo cognoui 
manu mea confii 

D icus menendi . if. \ nenendi cunf. 

Fromaricus sposandi conf. — Queiriacu 
teua I Menendus midiz conf.- - 

. alindiz coní. Gondesalbus galindiz cunf. 
Mummadi ■ ta conf.— 1 1 

Seruus christi didacus - et 

confe ^.daulfi Goi- 

mirus presbiter conf. Gontemirus coni 
!l is presbiter conf. — Anlil 

confesso conf. Manilla presbiter test. — Ordo- 
nius dominicus test. -Uiliamirus diaconus test. 
Fagildus presbiter que notauit. 
Vide Ilidem, doe. n. ss , . 



XIV 

Nobilis mulier Mummadona dominationem 
111 castrum S. Mametis Monasterio Vimara- 
nensi tribuit, tali modo til progénies ejus in 
ipso castro manere possit. Ex antiqtto libr» 
itonim Collegiatae llmaranetists, I 
I). Mummadona sic dicto, decerpsimus. I 
dicillum esse testamento sub ;i: lxxvi (2 jam 
edito adjectttm clarissime patet. 



,68 



[TEM Dl EADEM rESTAMENTO ET DE CASTELLO 
SANCTO M \MKTE 

Posl non multo uero temporis quod h 



(1) Uilla Moraria: Moreira. d'onde adveio a deno- 
minação :i actual freguezia de Moreira dos Co 
constituída, em grande villa cujo territó- 

rio hoje é denoroin nota 

ao documento antecedente. — Castineira, castil 
nomes hoje desconheci 

villa sei ia alem do Vizella. Tem-se identificado com a 
quinta da Cascalheira ( 

leitura attenta deste do< S> e 

xvii. não permitte tal identificação. — Kagiti, Minitello: 

to de 
Guimarães. 

\ n." i\. 



ries Cestamenti in conspectu multorum estcon- 
firmatum persecutio gentilium irruit in huius 
nostre religionis (sic) suburbium et ante illorum 
metum laborauimus castellum quod uocitant 
sanctum mames in Iocum predictum alpe latito 
quud est super huius monasterio constructum 
et post defensaculo huius sancto cenóbio conce- 
dimus cura fratribus et sororibus in ipso mo- 
nasterio persistentibus ita ut si aCtio talis fue- 
rit que filii mei gundisalui et Onnice in hoc 
castellum intredere uoluerint non habeant li- 
centia eum in alia parte extraneandi nisi si t 
post parte monasterii permanendi et in uita filii 
mei iam sepe dícti teneat eum sub manu et au- 
xiliorum illorum et post obitum filiorum meo- 
rum ex méis nepti quod fratrum et sororum 
2 :rintJteneat eum post parte sanctum ceno- 
bium longo per euo persistentium et si quod 
absit ut supra diximus tilii nepti aut ex prosa- 
pie nostre uel frater aut quisliuet homo hunc 
castellum supra memoratum in parte extranea 
eum extraneauerit que aJ hunc monasterium 
impedimentum sit hanc confusio quod sursum 
e-^t constructa in eum superueniat presenti uita 
et post suum obitum deueniat in tartaris pena 
et hunc factum in cunctis obtineat roborem fir- 
mitatis. Notum die n c nonas decembris. Era 
m' vi. ' Mummadomna hunc uotum meum liben- 
tissime et sponte iterum confirmo. 

Qui presentes fuimus et hunc confirmationem 
concedimus. Gundisaluo menen li/. Rudesindus 
roderici. Begica enneconi. Petrus spasadiz. 
\ senioriniz. Amarellus senioriniz. H 

neca menendi filia. Flâmula pelagii filia. Uelas- 
elagii filia. 

Vide Ibidem, doe. n. 



XV 

idice qui titulum Livro de D. Mumma- 
prae sefert, descripsimus. 

K \I'I \ DE M< IR1 IR V Dl RIPA Al IZELLA 

In nomine patris et lilii et s| 



s incluiu m i" '■'. le, nome porque nu- 

' tello de (iuin. ■ 



Uobis domnis inuictissimis ac triumphatoribus 
sanctissimis gloriosisque martiribus sanctissimi 
ac piissimi saluatoris et eius gloriosíssima uir- 
ginis domne genitrix marie eum apostolorum 
martirum et confessorum quorum baselii 
esse dignoscitur in villa muncupata uimaranes 
que est subtus alpe Iatitus inter duos arrogios 
Aue et auizella discurrentes território braca- 
rense. Ego omnium seruorum domini seruus 
indignus et ultimus Gundisalbus filii ermegildi 
etmummadomne eum peccatorum mole d 
sus in spe fiduciaque uestrorum ut per uos san 
cti dei reconciliari merear deo et sanctis eius 
angelis quia nec inicium nascendi nouimus nec 
tinem uite scire ualemus quando ab hac luce 
migraturi sumus. Et ideo ammonente nos pro 
pheta ut de bonis nostris aliquid domin 
ramus inuitat nos dicens- quod de manu tua 
accepimus dedimus tibi quia peregrini sumus et 
aduene et dies nostri sicut umbra super terram. 
II me uocem audiens ego humilem miserri- 
mus elegi ex facultatibus méis aliquid domino 
nostro pro expiandis propriis méis sceleribus 
ut in diem extremi iudicii non eum réus et see 
leratissimis sed eum iustis omnibus merear a 
dextris coronandus intercedentes uos sanctissi 
mi dei electi ut quod ego e\ deuotionem pro- 
prie mentis mee offero uos digne accipiatis me 
offerentem. Concedimus uobis sancti dei siue 
cenóbio sancto quod in predictum Iocum esl 
lundatum seu etiam fratribus et sororibus in 
hoc loco sub regulari uitam degentium. Id esl 
de quinta de meãs villas villa quod dicunt mo 
[ue est in ripa arrogio auizelle prope loci 
nis subtus mons de cauallus per suis 
ei locis antiquis secundum illa obtinuii 
frater meus Ranemirus ei eiu 
et abui ego ipsa villa pro incontramutationem 
quod commutaui eum ipsa adosinda pn 

i me alia uilla uocitata cagiti quodmihi 
euenit per comeliam diuisionis inter me 
manos, ista uilla eum domis edificiis et intrin- 
secis domorum. Ita ut in uita rm 

• porciones ei ti 
rii et post obitum meum on 
relinquam ab ipsms loci descruitui 
et res promíscua peo \ 

etiam loco sancto e\ facultatibus nostris id esl 
panos gressicos ti 

lectum pallcum stratura eum alleale continens 
sólidos 



i6 



medietatem de gregibus equis méis ac 
omnia qui d si qus loco sancto 

predictum concedimus pro abolendis méis uti- 
immissis scelestibi ia deseruien- 

tia nostra in hunc predictum locum pro uictum 
atque tegumentum pauperum uel sumptum 
aduenientium ospitum seu tuicionera pupillo- 
rum atque egentium hominum. [ta ut hodierno 
die et tempore omnia quod supra retulin 
iure ilustro sit ablatum et monasterio sai 
traditum atque perenniter concessum. quo el 
iuratione confirmamus per deura et per eius 
glorie regnum quia contra hunc factum i 
ad inrumpendum uenturum nunquam ero, I m 
fero adhuc etiam hereditas mea villa qu 
. uni castiniaria de uilla de armiri I 
res uel domos quantum ibidem obtinuit mofar- 
rage pumare quod nobis incartauit in salário (?) 

iiem de hereditate de íalila uel quantum 
adhuc ad uilla demoraria augmentarie uel pro- 
plicare potuero in uita mea omnia ab integro 
sit post obitum meum deseruientia apud mo- 
nasterio vimaranes ea tamen ratione ul siquis 
aduenerit puro corde mente denota diues pau- 
per nobilis innobilis aduena uel peregrinus que 
in bane sepe dieta villia moraria monasterium 
construar sub regulari regimine et uitam mo- 
nasticam habitare ibi uoluerit cenobium ibi 
uoluerit construere sub regimine fratribus de 
uimaranes sit ibi ei ad nos et ad deo licentia 
adtributa. Si autem per immissione diabolus 
dies tales fuerint ut hoc lacere non n 
omnia sicut superius relaxauimus ab integro 
sint ad uimaranes deseruientem cunctorum sé- 
culo finito. Siquis tamen quod minime lieri cre- 
dimus aliquid homo tilii nepti uel ex prosapie 
nostre aut bisnepti uel quiliue homine contra 
bane series testamenti ad inrumpendum uene- 
rit quisquis ille fuerit in primis sit segregatus 
ad corpus et sanguinis domini nostri ihesu 
christi ita ut nec ad diem extremum comunio- 
nem accipiat sed cum iuda domini proditore 
simul luat pena in perpetua dampnatione et 
antequam ad mortem deueniat que à< 
temptauerit in iudicio regis uel potestatibus 
iene ipsius oppressus uel afHictus exsolual auri 
libras binas et omnia quod sursum resonat post 
parte monasteni duplatum et a capite capitis 
usque ad planta pedis lepre percussus ebuliens 

careai amborum lumina ut uidentes ter- 
reant et audientes contremescant. et hunc fa- 
ctum nostrum cunctis obtineat roborem firmita- 



tis perpetim. baeta series testamenti sub die 
iin" idus decembris. Era m G iisaluus 

menendi lianc uotum mee deuocioni libentissi- 
me confirmo. 

I 1 I.M DE MOREIRA 

I n testamentum de ista villa muraria uel 
adiacenciis suis fecimus illum post parte reli- 
quie sancti iuliani que in ipsa \illa fundata est 
ut sit ipsa uilla in ;t quem duxerit 

dominus de qualisliue locis aut de vimaranes 
aut de alia terra mea uoluerit habitare ut faciat 
i itei ium pro ti atres et sorores pro ani- 
me mee remedium sit illi adtributa licentia sub 
■ uel delensione abeatis (sic) de vima- 
ranes. et si subitater alphetena fuerit ut ibi mo- 
nasterium non ualeant construere sicut superius 
diximus tornet se ília uilla post parte vimara- 
res deseruientem pro anime nostre remédio ibi 
permanentem. 

Lucidus alioitit quos uidi conf. — Nepuzianus 
quos presens fui conf. Aloitus lucidi quos 
preuidi conf. Tellus aloitit confirme — Ajdaul- 
fus confesso conf. — Aioitus confesso conf. — 
Uiliamirus confesso conf.- Gundisafbus' mo- 
nacus test. 

R iderico ualasci conf. Menendus menendi 
conf. Rudesindus roderici conf. Zedon ,'i- 
tiscli conf.- Hordonius nepozani cont. — Sar- 
razinus Incidi test.- Egica onorici test. — Bera 
SL-ndinit test. — Sendinus farlcredit (?) test. 
Fofus spasandit test. 

Vide Ibidem, doe. n. 



XVI 

Descripsimus ex libro regestomm, Livro de 
D. Mummadi ma sic dicto. 



CaRTUI \ DE s\nci\ EOl \M\ Dl NESPEREIRA 

l 1 DE BR1 

In dei nomine. Ego idiuerto et uxor mea tra- 



(i) Vide li. Uilla armiri 

nhecido. — Sancti iuliani: S. Juliã 

local conserva e o tem como o antigo titular 
M . igreja e mosiei- 



17 



degundia Uobis Guntemirus confesso et fratres 
et sorores habitantes in casa de vimaranes. 
Placuit nohis boné pacis et uoluntas ut facere- 
mus uobis sicuti et fecimus textutn seripture 
cartula uendicionis de ecclesia uocabulo sancte 
eolalie que est fundata in villa nesperaria sub- 

nte de cauallus território bracharensis. 
de ipsa ecclesia damus uobis inde medietate in- 
tegra cum cunctis prestacionibus sins domus 
cubas cubos ministeria lectos cátedras uel om- 
nis intrinsecus dom.. rum et omnias suas adia- 
centias sicut illa obtinuit ansemirus abba pu- 
ineas sautos aquis aquarum de quantus 
irus abba in suo iure obtinuit me- 
dietate integra uobis inde damus atque conce- 
dinius et alia villa de britello quos fuit de pe- 
de felicia siue quantum nos ibi compa- 
rauimus in ipsa villa pumares vineas sautos ca- 
sas cupos cupas cátedras lectus exitum et re- 
gressum arbores fruetuosás. uel infruetuosas 
aquas cursiles uel incursiles uel quantum in 
ipsa villa potueritis inuenire tam de patre nos- 

un et de comparatela. ut abeatis ipsa 
villa iiiri quieto integra cum cunctis prestacio- 
nibus --uis ut quicquid exinde agere lacere uel 
iudicare uolueritis liberam in dei aomine ha- 
beatis potestatem mea racione integra siue de 
comparatela ubique illa potueritis inuenire. da- 
mus uobis medietate integra de ipsa ecclesia et 
illa villa integra pio uestro renouo cc" xxx' 1 
modios de ciuaria que abuiraus a dare in casa 
de nesperaria et non abuimus unde uobis illos 
complere. ita ut de hodie die uel tempore sit 
ipso que in carta resonat !e iuri nostro abrasa 
et in uestro iure uel domínio sit tradita atque 
contirmata. Siquis quod rieri minime credimus 
aliqufs orno ucnerit uel uenerimus contra hanc 
cartula conceptionis que nos in indicio non po- 
tuerimus deuindicare aut nos in uoci nostre 
quomodo pariemns uobis ipsa et ipsa uilla du- 
1 quantum ..: uns tuerit meliorata et 
uobis perpetim. Notum die VIII o idus nouembris. 
i «• i.-' Ildiuertò (sic) et Cradegundia in 

hanc cartula uenditionis manus nostras robora- 
mus. 



i nai proximi onde em 

• mi cemitério. no fúne- 

bre se conserva no mu^eu 
mento. I Cabido ■ ne de S. 

I 



Aloitus test.- Jesulfo test.— Patre test. — 
\ i d mfessi i test. 

Johannes confesso test. — Didacus confesso 
test. — Cantus test. Didaco test. — - Roderico 
test. 

Rapinato telliz test. Teodegildo test. — Jo- 
hannes presbiter test. Tramiro test. — Uiliami- 
rus diaconus notauit. 

Vide Ibidem, doe. n." 1 1 1 



XVII 

Hujus amplíssimas donationis, a Gundisalvo 
Menendi Monasterio Dimaranensi facta, auto- 
grapha charta latente saeculo X) 'III in scrinio 
Collegiatae Ditnaranensis adhuc servabatur : 
sed postea aut amissa aut deleta est. Exem- 
plare ex eadem charta desumptum, eaque tem- 
pestate descriptum, in nostrae Academiae bi- 
bliotheca custoditur. Li uobis textutn praebuit. 
Lectiones varias ex Livro de I). Mummadona, 
/;; ano illud tam instruis muneris documentum 
translatum est, adjecimus. 



o83 



Sub Império Sancte et Individue Trinitatis 
Patris, et Filii, et Spiritus Sancti. Dominis In- 
victissimis, Gloriosis, atque Victores, mundique 
triumphatoribus, Sanctis Martiribus Celestis 
Glorie luce perfusos, et premium Beatitudinis 
laureatos, quorum Baselice fundate cernuntur 
in loco auncupato Morarie fundo, inter bis 
amues utrasque A.ves, sive et inter duoru V.I 
pes Unione, et Cabalorum montes, subúrbio 
Bragarense, haut procul a Termas Cal 
deorsum Ponte Lapidea: id est Sancte Thecle 
Virginis, et martiris Christi, cum ceteris innu- 
merabilium Reliquie Martirum, Apostolorum, 
Pontificum, Virginum, et Confessorum. Ego 
exicuus Famulus Christi, licet indigno 
desalvus, ob Divali Império, et vestre celsitu- 
dinis Gloriamque vestrorum mentis respira- 
mus, non usquequaque desperatione dejicimur, 



(i) Sjmtc eolalia in villa Nesperaria: •> egreja pa- 
rochial Subtus monte 

de cauallus: hoj 

M i lo d'uma capelia ^"m esl 

Villa de britello- ■< casal de Britello 
Gandarella, limitrophe de Nespereira. 






I lenam licJuciam vcstris confido, Ul piacu- 
lorum meorum nexibus absolutis, interventu 
vestro tandem reconciliari merear, vestn 
et Sanctorum omnium sufFragio pplica- 

tione, votis omnibus imploro, [deoque I» 
tioni mee extitit, tit e\ donis, que raihi Domi- 
nus contulit, el largitionis sue atribuit, Aulara 
clementie vestre votis congrui rederera, remi- 
niscentem Divini Oraculi, ita dicentis : Vovete 
et redite Domino Deo vestro: simili quoque 
modo manu fortis ille, Divino repletus Spiritu, 
intonat dicens: Quod accepimus de manu tua, 
I )- imine, dedimus tibi. I íbi 
et Provetie subjunxit dicen: : Pre ta, Domine, 
ut semper in venerai: , ta pei mai 

Qnde el Ego serbus Christi Gundesalvus in 
simplicitate cordis mei, eruditis exemplis ■ 
offero, ttque concedo Altaribus glorie vestre 
ipsa Villa superius comprehensa per omnes 
--nos términos, per áreas antiquas, petras con- 

tvas, seu burgatas, et sculptiles, cum ageris 
terrarum, saltim fictiles petrarum hinc atque 
ultra ribus in ea discurrentia, quos ipsi termini 
intercludunt ; ut ab odierno die, et tempore, 
cum vineis, pomeriis, harboribus, aquis, mon- 
tibus, domibus, atque utensilibus, pascais, 
paludibus, cunctisque, ominis usibus devetur, 
Domui Saneie -Marie Virginis et genetricis Do 
mini nostri, et Salvatorem Dominum nostrum, 
cum Apostolis Martiribus, virginum, et confes- 
sorum, quorum in cenóbio Vimaranes sunt re- 
condite reliquie, pro remédio anime mee. et 
indulgentiam peccatorura meorum jugiter in 
serviat, el quantum ad Domum ipsius Sancte 
Mane, vel ipsis sanctis, cum Beata Thecla 
offero pro mea quinta, illud concedo eandem 
fundo, secumdum ea comutavi cum mea co- 
gnata Adosinda, post decessu germani mei Ra 
nimiri, pro quo de nos accepit prédio nuncupato 
cajide, cum cunctis ajunctionibus, suisque pies 
tationibus. Adicimus etiam huic loco Sancto 
\ illam de Anniii. que fuit de Guntina, nutri- 
cem Regis. Simili modo et pumerios, qui fue- 
runt de Fafila, et alio de Visclario, qui sunt de 
Ecclesia prope Sanou Martini Episcopi. Et in 
Villa Cova, quantum ibidem habuil Egas, que 
comutavimus cum fratres de Vimaranes, pro 
illud, quod fuit de Moabita Meffarraie in \ 
miri, sive et ipsa Villa Cova, quantum ibidem 
habuit Patruina, et ratione de Adosinda, que 
travimus de filio suo Mito. 

Concedimus etiam ibidem incomuniatos nos- 



tros de Barrosas, quantos ibidem habemus, ut 
serviam ad ipsi l obitum nostrum. I l 

mus etiam ad Aulam ipsius pumare 
greli - redu Danieli-. 

Concedimu lia desuper nuncupata 

M i, et ejus 1 S >ncte Tecle cum 

omnibus hereditatibus quod in hoc te 
resonant, Adsiterio Vimaranes, ut Abbatem, 

. M us, vel sorores in lo; 
maranes ibidem consistentium, vel qui su 
i^ule Institutionis ejus Domino servierint. et 

pa hujus seculi abrenuntiaverint, et 
sancta deduxerint, ca ,el sobrie vita 

duxerint, et confesionis normam, \el Sanctorum 
Patrum exemplis cenobitarum fuerint o. _ 
tes. et sancte conversationis persistentium, 
eorum profectibus pereniter profuturis, et de 
júri nostro abstultis, eorum utilitatibus pr 
perpetim habituris. 

Addimus etiam ipsius Sancte Eceles 
solum hoc, quod literis exaratum est eis ibidem 
inservire ; verum etiam quod adhuc uugmentare 
volumus, que presto non est, et temp 
tunitate non sinit ipsa ecclesia tribuenda. De 
annuente disponimus in ministeriis, scilicet, que 
Sacris ( )rdinibus sunt necessária, id est. lil 
cruces, cálices, signos, vela, vel turabula, 

lelabra, necnon et cuncta, que Sanctorum 
Ordinum sunt competentia, mente prompt 
ma promittimus adimplenda. et Sacris Alt 
bus offerenda inibi deservientium concedimus 
profutura. Spondimus etiam in ipsius loci 
tro in tempore fideliter deservire, ei ús 
miniculum, quod prestare potuerimus, de 
mente, et firma intemptione per omnia adjuva- 
re; ac sicut ipso loco júri nostro debit 
vel manere potuit, aut poterat, omnia cum omni 
você, et persecutione Aule ipsius S Marie 

Virginis de cenóbio Vimaranes, vel serv< -. 
ancillas Dei, hic permanentes, offerimus, per- 
petualiter pi issidenda. 

Quem tamen scripture basilice vestre tradi- 
tam et thesauris glorie vestre reponimus, et 
cum omni vigore mansura decrevimus, qualiter 
e\ presenti die. et tempore júri vestro pateant 
possidenda, et in perpetuum vindicanda. Filiis 

|ue nôstris, saltim neptis, aut trineptis, seu 
prosapie nostre precipimus, ut sint ipsorum 
M tchorum, ibidem regulari degentes, ut sint 
illis amodum Defensores, et ia eprum profeti- 
bus supradicte Ecclesie, vel ibidem habitanti- 
bus scutum defensionis contra quoslibet ad\er- 



J 9 



santibus illis in ceio Domini, et timorc Christi, 
per concilium, et collatioae fratrum, vel servo- 
rum Dei, ubi diximus, de Vimaranes ; aon sibi 
ex ipso loco aliquid vindicantes, vel munuscu- 
lum accipere presumentes ; sed in defensione 
eorum, ut diximus, precipimus ocursuros, et in 
presentia Principiam, vel judiciam, seu Pontiri- 
cum vocem ipsius Ecclesie, vel cultorum ejus 
intendant post parte confessionis de Vimaranes 
defendant, ut aymus, tam lilii nostri, et nepti, 
->eu trineti hoc adimpleant, et compleant. Quam- 
quam etiam omnis Posteritas nostra, vel víscera 
nostra devotione et voluntate implere manda- 
mus, et autorigare usque in perpetuum manda- 
mus, simulque ordinamus mercêdem a Domino 
per hoc consecuturos, et Benedictionem ipso- 
rum Sanctorum, et hic. et in eternum adeptu- 
ros. Ut tam in vita nostra. quam etiam post 
excessu nostrò nullis inibi. cujus testamentum 
facimus, licitum sit ipsum -locum transmutare, 
^ cl contramutare, saltim vendere, seu donare, 
non a Rege, non a Comité, vel ad Episcopo, 
aut alia confessione, nisi in ipso cenóbio per- 
petualiter habitante--, ut supra prescriptum est. 
Precipimus tantumodo ut noster tilius, aut so- 
brinus. neptus, vel trineptus, quisquis luerit ex 
Prosapie nostre, non damus illis licentiam de 
hoc opúsculo aliquid auferre, nec potestative, 
nec presumptive, nec pro qualive via, aut di- 
cendi : Hereditas Patrum meorum aut Avorum, 
aut de Bisauio: et dicendi : Mea est possidendi 
ista hereditas. Mcut solent muitos talia dicere. 
vel (acere: quisquis illum voluerit lacere, ut 
nostrum irrumpat votum: si fuerit tilius, qui 
hec tal.a presumat, de Corpus Christi, et s,m- 
guinem ejus, quod est potaturus, illi sit extorris 
ejus, et habitaculum post excessu illius, 
ubi satan "btinet ducatus, et ille Principatus : 

erit sobrinus extra sedeat, et expulsi 

de (Christi habitaculum Paradisus extraneus: 

et si fuerint nepti, aut trinepti, aut ex Prosapie 

tre, qui hunc devotionem nostre temerarie 

inmodice voluerint inFumpere, Deus adimpleat 

i : et qui talia presumpserit, et 

hoc opus, ut diximus, pena sit luitatus in ignem 

eternum habitáculo ejus; non resurgant cura 

ed cum diabulis, nec resurgant cum 

Christo, sed cum demone habeant participium, 

qui hunc votum nostrum irrumpere voluerint in 

aliquo, vel inmodice, quantum est momento. 

' promittimus habendi, 

et ponendi, qui in ipsius loco duxerint 



Monasticam, regulam sub pretextu, et regimine 
fratrum. vel sororum, servorum Dei. vel Ancil- 
larum degentes, et normam Patrum deducentes 
in fundo Vimaranes, ad ipsius concedimus I 
pro tegumento omnium fratrum. uel sororum, 
advene. et peregrini, egeni, et pauperem, qui 
sub manu Abbatis de Vimaranes fuerint, tam 
hospitum, quamquam etiam omne genus homi- 
num habeant inde victum, et vestitum ; habeant 
inde consolationem, simulque et tolerationem, 
vel illis sint adtributa licentia, et perfecta sem- 
piterna clementia, et nos ante deum merce- 
piosa, et remuneratio digna usque in sempiterna 
per secula ; quo et jurationi confirmo, per Di- 
vini Nominis eternitatem, quia contra hanc 
meam spontaneam voluntatem hujus series tes- 
tamenti numquam em venturus ad irrumpen- 
dum. 

Siquis tamen hunc factum nostrum, quod pro 
abluvicione peccatorum meorum decre\i facere, 
temerarius, vel presumptor ex Prosapie mee, 
sive extra colonus saltim, quisquis ille luerit, 
sit ab omni cetu Christianorum consortio pri- 
vatus, ab Ecclesia Catholicorum maneat exco- 
municatione multatus, ad Corpus, et Sanguis 
l> imini Nostri lesu Christi Mediatoris Redem- 
ptorem non accedat, sed confusus permaneat: 
maledicant ei, qui maledicunt diei, qui parati 
sunt suscitare Leviatham. In presenti evo placa 
divinitus percusus, amborum videns lucerne 
frontibus carens lumine pribetur atque lepra 
cortix stipatus scaturientibus vermibus sit de- 
voratus, cumbiothenatus deputatus, et iude pro- 
ditoris Domini heres etfectus, pari pena sit lui- 
turus, atque in synodo huius maio. sive conci- 
lia judicum quoactus, propter solam improbam 
voluntatem ãddictUS, dua auri lalenta conuictus 
post ipsius Sancti Monasterii persolvant, et hec 
scriptura firma permaneat, et integerrima cun- 
cta per omnia. Pacta series testamenti u nonas 

JLlIii. K. T.XX.I.' 

I i denique seruus Christi Gundesalbus 
hunc series testamenti quod in honore Sal 
ns Nostn Hiesu Christi, cum multorum san- 
ctorum, et Acisterio S. Thecle \'iii;inis fieri 
malui, dA Vimaranes decénio permansurum, 
et manu própria, De" .iminente, ex voto ultro- 
neo o infirmi 

Sub e.i tamen udehcet ratione sei". 

super me conjux mea Ermisinda duxeril vitara, 
I is Moraria, et S. 1 le it ve- 

nirc nvram t.iciendum, mense. aut duos. pio 



nobis ibidem M lacere, et pro anima ! 

orare, licentiam ei damus pro isto: El qi 
fuerit .se, relinquat eam post parte cenóbio Vi- 
maranes, ubi deincept, et amodo decernimus 
perpetim habendi, et possidendi júri quieto. 

orius Ovequis confirmans. ■ Fali 
ris confirmans. Velascu Eneguis confirmans. 

— Pelagius Menendis. — Fromarigu Odoris. 
Sanbati Alvitis.- -Lizenius Pepis. 

Suerius Gutierris conf. — Gundesalbu Me 
nendiz conf.- Froia Munius. Bera Muniuz. 
— Velascus Anczi. Enegu Muniuzi. — Albura 
Pepizi. - Pepi Ranulfis. — Tellu Guntiuiz. 
Flaynu Didazi. Kintila Kintilazi. Sande- 
miru Christovalizi. Lovegildu Alacicu. 

Goi : i \1 -ba conf. — Viaricus Confessus conf. 

— Sarracinu Suarii conf. Theuderedus Pre- 
positus conf. — Viliamirus Confessus conf. 
Lucidus Confessus conf- -Didacus Confessus 
conf Guntemirus Didaci filius conf. — Fagil- 
dus Redmiris conf. Anãs Pelagii tilius conf. 

Nunus qui notavit, et pro testem confirmo--. 
Vide Ibidem, doe. n. c i38 i i). 



XVII] 



inuictissimis hac triumphatorih g 

[ue martiribus sancti saluatoris cum ceteris 
innumerabilium reliquie martirum apostolorum 
pontificum confessorum et beate dei genitrix 
marie semper uirginis quorum baselica i. 
tur esse fundata in villa vimaranes inter d 
alues aue et auicella ad radicem alpc latito ur- 
bis bracarense cumfmibus íjalletie. habit 
in ibi sub império christi seruorum seu ancil- 
larum dei. Ego exígua famula christi et ancilla 
dei flâmula ansurici nutricem reuis 

Facta series testamenti notum die quod 

erit ipsas kalendas decembrias. I nu.'- 

í nula christi ancilla in hac scriptura manu 
mea confirmo. 

Petrus abba manu mea conf. — Petrus pre- 
positus conf Sauaricus conf. — Fagildus . 

\ -Mi. Elduara comitissa conf. Va 

lascus ameliiz conf. — Amarelle conf. 

Et alii multorum lilii benenatorum qui erant 
in concilio de vimaranes. 

Vide Ibidem, doe. n.° 1D2 



XIX 



Ex Libro regestorum Collegiatae Vimara- 
nensis Libro de I). Mummadona dicto, sumpsi- 

nius. 

9 86 

Carta de tarada cum ecclesia ibi 
sancto saluatore 

Svb império opificis rerum qui trinus inuni- 
tate extat colendus et adorandus atque glorifi- 
candus aecnon in nomine sancte et indiuidue 
trinitatis patris et lilii et spiritu sancti. Domnis 



| 1 Morarie fundo : veja-se nota ao doe. xv. — Caba- 
lorum montes, rie^xe sitio denominado hoje monte de S. 
Paulo. — Termas cálidas: Caldas de Vizella. — Ponte la- 
pidea: a ponte velha das Caldas de Vizella, e não a de 
Negrellos embora situada nas extremas de Moreira. Doe. 
n.° i5. O adjectivo deorsum assim nos convence. — Ec- 
clesia sancti Martini Episc pi S Martinho de .Conde. — 
Barrosas, denominação das duas freguesias alem do Vi- 
zella, Santa Eulália e Santo Estevão, como se vê do 
documento xi\. Ecclesie Sancte Tecle: hoje desco- 
nhecida Estaria no monte de S. Paulo, onde existiu 
uma ermida d'esta invocação, que talvez substitui 
primitix i . 



Ex Livro de I). Mummadona, sic dicto, des- 
crtpsimus. 

004 

KaRTI ia DE SANCTO MARTINO DK VII I 

DK RIPA A I 

Plerisque manet notum et ad multis 
tissimum et quod fuit ecclesia sicut est fundata 
in villa que dicent villa noua que est in terri- 
torio bracarense subtus mons autíno discurrente 
riuulo aue et fuit ipsa ecclesia de comes doo 
Geton et coniuge eius ledegundia. et c 
runt ipsa ecclesia ad Gondesindus abba per 
scribtura et obtinuit ea iuri suo annis plurimis 
dum uita uixit. pòst obitum uero suo deuentt 
ipsa ecclesia in iure filie sue gondegeb 



1 ItmttimOS a inserção deste documento na in- 
tegra por não tratar de terrenos do termo de Guima- 
roveitando somente a ultima parte para de- 
monstrar que aqui foi por ser o mais antigo 
em que encontramos os termos e 
cuja interpretação pode ver-se na Historia aV 
por V Herculano, tomo m da 4." edição. 



sindit et a uiri sui Gudesteo et conparauit ego 
illa Aloytus abba de ipsa gudegeha et de ipse 
Godisteo per precium c m l s sólidos sicut in carta 
resonat. et tenente ea per ipsa carta ego Aloi- 
tus abba iuri meo per multa annorum curricula 
fecisti mihi peticione domna nostra comitissa 
domna Gonzina de ipsa ecclesia uocabulo san- 
cti martini episcopi. et do uobis illa in dona per 
carta et accepimus de uos i° mulo in c'" sólidos. 
Et ego comitissa domna Gonzina tenente ipsa 
ecclesia in meo iure fecisti mihi peticionem tu 
dilecte mihi karissimi confratris Valasco scc- 
meniz ut concederem tibi ipsa ecclesia in dona 
sicut et concessi ut habeas tu illa ingénua in 
uita tua et post obitum tuum relinque ipsa ec- 
clesia ad monasterio aut ad sacerdos aut ad 
frater aut soror cui cura sit de anime nostre 
per cartam tirmitatis aut ad gens tua uel extra- 
nei cui tua fuerit uoluntas, Obinde ego aloitus 
abba annuens et fabens obtimis peticionibus 
uestris sicut uos desiderato me delectat Lmplere 
et accessit mihi boné pacis et uoluntas ad uobis 
comitissa domna Gonzina ut facercm uobis tex- 
tum scripture tirmitatis de ipsa ecclesia uoca- 
bulo sancti martini episcopi et ceterorum san- 
ctorum beatorum que ibi sunt recondite cum 
omnem suam rem signum crucis cálice atque 
caronas libros uela uel uestimenta altaris seu 
domus et intrinsecus domurum cum suis dextris 
uel omnia quicquid in ipsa ecclesia que ad ea 
pertinet uel ad prcstitum es; sit uobis illa do- 
namus quomodo in iuri nostro obtinuimus. Et 
ego comitissa domna Gonzina ad tibi Valasco 
confesso sic ea uobis ô.i cedimus iuri tuo sicut 
superius diximus. et accepimus de te proinde 
in donos n" pannos tir.i/.cs alamir. habeas et 
possideas in uita tua et conple quomodo sur- 
sum reson.it. ita ut e\ presenti die uel tempore 
sit ipsa ecclesia de iuri nostro abrasa et in iure 
de Valasco scemeniz et confesso tradita atque 
confirmata. I i liquis homo uenerit uel 

uenerimus ad irrumpendum uel infringendum 
hunc factum illo quesierit inrumpere uel immo- 
dico tempt. uerit in primis sit excomuni 
separatus a corpus et sanguinis domini nostri 
ihesu christi et com iuda domini ti 
habeat partem in eterna dampnalione et pro 
damna secularia pariat i| >a ecclesia cum omne 

rem suam et cum reliquiis SUIS in duplo uel 

trippo pro tua parte et post pai i 

mite aut iudice que illa terra inpera 

auri talenta. et hunc factum nostrum in cunctis 



temporibus plenam obtineat rouorem in secu- 
lum perenni. Notum die quod erit x° kalendas 
februarii. Era m* xxx a «.* Comitissa domna 
Gunzina in hac series testamenti manu mea 
confirmo. Aloitus abba quod lieri elegi mente 
deuota conf. 

Sub christi auxilio Ariani episcopi conf. — 
Gonta abba manu mea conf. — Fagildo ramiriz 
conf. — Affar sarraziniz conf. — Honorico Za- 
leiman conf. — Gundisaluo sarrazini conf. — Vi- 
mara munionis conf. — Mumma deouota conf. 

Ordonius confessus conf. — Gaudila confes- 
sus conf. — Gandila confessus conf. — Uiarigus 
confessus conf. — Aron confessus conf. 

Kartemiro — Placidius presbiter — Sendino 
presbiter — Ordonio presbiter — Gaudesindo 
presbiter. 

Vide Ibidem, doe. n. " [68 - i i. 



XX 

Ex Livro de D. Mummadona, sic dicto, de- 
sumpsimus. 

too8 

Karta DE ECCLESIA DF. sancto martino 

DE FAREGA 

In dei nomine. Ego indignus et ultimus do- 
mini seruorum seruus Transmirus confessus 
uobis domnis inuictissimis ac triumphatoribus 
santissimis gloriosisque martiribus sancti sal- 
uatoris et genitricis gloriose marie semperuir- 
ginis cunctorum uirginum seu beatorum apos- 
tolorum martirum uirginum et confessorum 
quorum baselica dignocitur esse fundata vima- 
ranes scisterio inter duos arrogios selio et se- 
liolo território inter ambas .mes ad radice raon- 
tis latito. Ego uero iam prefatus Trasmirus 
confessus cum peccatorum mole depressus in 
spe fiduciaque uestrorum respirans non usque- 
quaque mentis deicior ut per uos sancti dei re- 



I I VUlã tlOUã • VÍI1 

íamos na nota Mons aulino: o monte do 

Outinh" ' mente de 

■'iii martini episcopi . n egreja de 

no, hoje ;i| : i mesma 

ilenomin 

ja-se o doe. n " wwt 



conciliari mercar deo et angelis 

intencione de] Magnum est enin titulum 

scripture firmitatis et testamenti in qua nemo 
potest ad irrurapendum uenire neque foris Jege 
eicere sed quicquid grato animo et prona mea 
uoluntate opportet enim semper amplecti liben- 
ter. Obinde placuit mihi ut lacerem lime in loco 
.saneio et ad uobis honoricus confessus et Ira- 
trnm et sororum ibi persistencium textura scri- 
pture testamenti de duas porciones meãs pró- 
prias de ecclesia uocabulo saneio martinoprope 
riuulo auizelle in villa quos uocitant Riu maio. 
leuat se ipsa ecclesia cum términos su 
mios de termin i que fuil de domn 
inde per termino de orranes et inde in auizella 
unde primiter incoauimus. damus atque 
dimus uobis et contestamus ipsas duas porcio- 
nes de ipsa ecclesia cum cunctis adiuncionibus 
suis que ibi ad prestitum homillis est casas cu- 
pos cupas terras rubtas uel inruptas arbores 
fruetuosas uel infruetuosas petras mobiles uel 
inmobiles aquas cursiles uel incursiles montes 
fontes pascuis padulibus exitu monciumuel re- 
gressum uno molino ab integro aquis aquarum 
uel sesigas molinarum. Adicimus etiam uobis 
ornamenta ecclesie uestimenta cálice cruce li- 
bros muitos el obtimos etomnia uestimenta al- 
taris uel templum ecclesie et omnia ornamenta 
que ad rem pertinet. et fuit ipsa ecclesia de 
gia ei fecit inde testamento ad con- 
germano meo Axualde presbítero. un 
unus ipsa ecclesia iuri quieto moreque pacifico, 
ei fecit ego Frater Trasmiro cartula bi 
cum ipso congermano meo aluarde presbítero 
et intrauimus ambo pariter in una hereditate et 
in una germanitate. 

quisquis unus e\ nobis primiter migrasset ab 
hoc século lapet ipsa lercia de ipsa ecclesia 
sana el intemerata atque unus e\ nobis uitam 
perduxisset et orasset pro eius anima et fecis- 
sei missas sicut et fecit .\d obitum 
lercia de ipsa ecclesia iam supra taxata sancto 
martino cum ipso benefacto que inter nos feci- 
mus. et ipsa lercia iam in meo iure. dedit in 

:o ganato in manus de magistei 
ut obiurgasset eam. 

unde mihi illo dare et roborauit mihi placitum 
ligaleut dedisset mihi meo ganato usque anno 
l> uenit ad capud de ipso anno non 
habuit unde reddere ipso ganato. 
petiuit totós illos placitos. Dum autem uidit se 
reaium in Concilio rosauit me cum 



:ie ília congregatione ut fecisset mihi 
cartula firmitatis de i] 

hi a dare boues et uaccas et pecora promiscua 
numero multitudinis. Adicimus etiam uobis 
duas porciones de ília heremita uocabu 
cto siluestre cum sua ornamenta 
ecclesia. Habeatis et possideatis uobis honori- 
cus confessus ipsas duas porciones de ;. 
clesia et de ipsa heremita ut in uita uestra sit 
in uestro stipendio uictum atque tegumentum 
in oratione. et abeant ex 
ut inde ante deum presentem dignam 
mercedem recipiatis. et post obitum uestrum 
omnia que sursum resonat post parte ipsius 

terii 
admonet nos propheta dicens Uouete et red- 
dite domino deo uestro et iterum — quod de 
manu tua accepimus dedimus tibi quia pere- 
grini et hospite sumus super terram - 
carta uel series testamenti manum meam sta- 
bilitam et nunquam inrumpendum. Siquis ta- 
men quod lieri non credimus aliquis' homo no. 
bilis uel innobilis aut ex prosapie nostre uel 
extranea uel quisliue omine contra hanc series 
testamenti ad inrumpendum uenerit sedeat ma- 
ledictus et excomunicatus et segregatus ad cor- 
pus et sanguinis domini nostri ihesu christi et 
cum iuda traditore luat penas in eterna damp- 
natione et ad ultimum diem iudicii cum scele 
ratis ad pena resurgatur et perpetuo luetu et 
ardore cum pseudo (sic) et pariat duo auri ta- 
lenta conuinctus post parte ipsius monasterii. 
Nobis quoque sub aminiculo dei ista faciem tibi 
sit copia criminum. et hunc factum firmiter 
permaneat longeua dierum per secula cuncta 
amen. Facta series testamenti sub die viu K .- 
lendas agusl i ia quaterdena et sexta super 
decies centena. 

Toderico presbítero conf. Ualasco conf. — 
Manualdo conf. 

Breto conf. - Honorico conf. Petro conf. 
— Stephano conf. 

II norico zaleiman Cartemiro minz \ 
truetesindit - Fromosino. 

Gundesindus test. Sandinu test. S [ 
test. Dominico test. 

Vide Ibidem, doe. n. 



1 1 1 edrrogios selio et scliolo : os rios Selhi 
nho, que banham Guimarães. — Ecclesia ^jiwte martino: 
a egreja parochial de S. Martinho de Fareja, hoje Jo 
concelho de Fafe, Villa riu nulo: o casal das Quintas 



23 



XXI 
Ex Livro de D. Mummadona, sic dicto, de- 

S!ílllfSÍl)lliS. 

Karta de morteira et de osgildi 
et de villa negrellos 

In dei nomine. Ego humillimus domini ser- 
uorum seruus Gonta confessus uobis domnis 
inuictissimis hac triumphatoribus sanctissimis 
gloriosisque martiribus sancti saluatoris et eius 
genitricis gloriose marie semper uirginis seu 
beatorum apostolorura martirum uirginum et 
confessorum quorum baselica aoscitur esse 
fundata \imaranis scisterio luco predicto inter 
trrogios selio et seliolo território ambas 
Aues radice montis latito. Ego uero iam prefa- 
tus Gonta confessus cum peccatorum mole de- 
pressus in spe fiduciaque uestrorum respirans 
non usquequaque meritis deicior sed ut per uos 
sancti dei reconciliari merear deo et angelis 
omnimoda intencione deposco. Et ideo deuo- 
tioni mee extitit ut lacerem loco sancto et ad 
fratrum et sororum ibidem consistentium tex- 
tum scripture testamenti firmitatis de omni rem 
mea quicquid habere potero tiel proplicare in 
hac território ualuero admonente nos propheta 
dicentis- -Uouete et reddite domino deo uestro 
— et iterum — quod de mami tua accepimus 
dedimus tibi quia peregrini et ospite sumus su- 
per terram. — Quamobrem do et dono atque 
contesto In iíc loco sancti siue et ad fratres et 
sorores in uita sancta permanentes in ibi Id est 
in riba selio villa osgildi secundum ea compa- 



da referida freguezia tinha o nome de casal de Rio mau 
ainda nos fins do século xvm, como consta do respetivo 
titulo d'emprazamento existente no archivo da Collegia- 
da. O regato, que banha esta freguezia, atlluente do \ i- 
zella, era outr'ora conhecido pela denominação de Rio 
mau ; tem a . ua nascente no sopé do monte de Sanio 
Antonino e, depois de banhar as freguezias de In: 
Cerzedo e Fareja, lança-se no Vizella nas proximidades 
da ponte de Navainhos. Ainda hoje os moradores de 
Fareja, em momentos de mau humor, chamam aos seus 
conterrâneos d'alcm do regalo os homem Jo Rio mau. 
ir (fUrrãei na freguezia de Cepães, 
limitrophe da de Fareja. — Heremita tancto tiluestre: 
a ermida de S. Silvestre Uma boui I .onde 

existem os restos da antiga capella, tem o nome de S. 
Silvestre. 



rauimus per nostras cartas quia per compara- 
tione illa abemus cum omnia sua extra um i pe- 
tazo que dedimus ad aloito quomodo se leua de 
illa pena de casa de ero et uene inprono ad illa 
castiniaría et inde per arca minore usque in 
ualatos de maurelli et extra conparatione de 
ogenio que ei damus. X"il i t i de cagiti secundum 
ea comparauimus et ganauimus et quos mihi 
dederunt oliti onorici in offertione pro quod 
aciserunt duos homines. Villa trepezeto et in 
portela mortaria quod tuit de salamiro secun- 
dum ea ganauimus ah integro ut abeant illa 
sesilli comessa (sic) et ermesinda in uita stia et 
post obitum uero suum relinquat ea sana et 
quieta pro parte monasterii pro remédio anime 
uostre et de ille comité supra taxato que nobis 
illa concedit. Villa de siluarelos secundum ea 
comparauimus cum omnia sua. As pre 
villas cum domis edificis et intrinsecis suis uel 
cum ea que ad prestitum hominis est secundum 
in nostras resonat scribturas et secundum illa 
obtinuimus iuri nostro cum cunctis prestationi- 
bus suis sit eas concedimus ad fratrum et^ so- 
rorum eatenus ut in uita mea sint mihi in meo 
Stipendio et in uictum atque tegumentum ospi- 
tum peregrinorum uel pauperum et post obitum 
meum omnia uobis sit traditum uobis ab inte- 
gro uobis concessum. Adicimus etiam ad ser- 
uitium de ipso loco sancto coppo litone ario 
seruitium de mensam r salar et infesturia et 
trolion et duos coliares. Concedimus etiam ad 
ipso loco sancto pro ornamentis ecclesie capsa 
ex eletro deaurata et cum lapidibus ornata lx* 
sólidos lacta casullas ih C! una ti r aze uerde alias 
dulcerís bene compósitas, omnia quod diximus 
ab hodierno die et tempore de iuri nostro abrasa 
sum sit et post parte monasterii sit traditum 
atque confirmatum usque in perpetuum. quode 
iuratione confirmo per deura celi et eius glorie 
regnum quia contra hunc factum nostrum nun- 
quam ero uenturum. Siquis tamen qui 
non credo aliquis homo nobilis uel innobilis aut 
ex prosapie nostre contra hunc testamentum 
firmitatis ad irrumpendum uenerit quisquis iile 
fuerit in primis sil ad corpus 

guinis domini nostri ihesu christi et cum iuda 
dommi traditore lu.it pena in eterna dampna- 
tione et ad ultimum iudicii diem cum sceieratis 
ad pena resurgatur et perpetuo luetu et 
cum pseudo prophetis antichristi tradatur it.i ui 
nec in finem communion I in per- 

mfusione permaneat. Nobi 



24 



anniculo dei ista facientibus sit copia criminum 
relaxata et cirographa delii I 

celestis iherusalem deo presule condo- 
ei lume hobis edictun firmior 
permaneat longeua dierum per secula cuncta 
amen. Facta series testamenti sub die vn a idus 
octobris. Era xxw . r uper w. a Gonta confes- 
sus in hanc series testa I fieri elegi 
plend< > manu mea confirmo 
1 1 ■ -in uiciis abba conf. Tederedus preposi- 
Honoi icus zaleiman conf. I falas- 
nfesso conf. Onoricus confessus con- 
firmo. 

Sagatus conf. Árias tranctesindi i onf. 
Cartemirus n \ iliatus uiliatiz conf. 

Si mniemirus presbiter test. 
Gundinus presbiter test. Pelagius liliazi 
Vstrulfo pepii test. Ordonius uimare- 
diz Fagildus berulfiz Vimaredo gontazi. 
Vide Ibidem, doe. n.° 201 (i). 



XXII 

Ex Livro de D. Mummadona, sic dicto, des- 
cripsimus 

! i 

Carta de hereditate (.nos uocitant 

M SPEREIRA 

In dei aomine. Ego ansila Froila iohanne Seto 
Fredenando A.struario Fàgildo Gontato Goma- 
rigo. [deo placuit nobis boné pacis uoluntas 
nullis quoque agentis império nec suadentis ar- 
ticulo neque pertimescentis metum hominis sed 
própria nobis accessit uoluntas ul faceremus 
uobis comitissa nostra domna mummadomna 



ii Villa osgildi: talvez a quinta de Gilde em S. 
Torquato embora não possamos descobrir pelas imme- 
I idos .li-- Mouril, se assim devem ser com- 
prehendidos ualatos de maurelli de que falia o docu- 
mento. Conhecemos a quinta de Mouril em Silvares. 
Veja-se o doe. n." xxxi. — Villa de cagiti „■ Cahide, fre- 
guezia extincta e incorporada na d'Atães. Villa trepe- 
jeto : o casal de Terpecido em Fermentões. -•• Portela 
mortària : hoje a portella de Paço. nas inrmedi 

qual liça situado O lugar de Morteiras. Veja-se a nota do 

doe. n." i\. - Villa de siluarelos .- desconhecido a não ser 

que o queiramos identificai- com Negrellos (do 
como o entendeu o copista na epigraphe que deu ao 
nto 



cartula uinditionis de villa de eluerto (sic) que 
habel in uilla quos uocitant nespereira pro que 
seue in uestra casa de sancto martino seruiciale 
et ille et sua mulier fromarica et minauit inde 
ad i lios de uestro ganato in ista er 

irteiros et ir" puzales de uino et 
xxx ii de milio et iiii' j ' modios de tri- 

tico et quartarium tiunt sub uno tf° j.xxx.v' mo- 
dios minus i" inter pane et uino. et fidiamus 
fi liatores quanto superius resonamus ipse 
eldiuerto et sua mulier que desent uobis uestro 
ito ad diem placiti. et quando uenemus ad 
diem placiti non ab ipso ildiuerto unde com- 
plere ipso ganato et ipse debito et rouorauit ille 
et sua mulier a icj fiadores carta de 

sua hereditate quantaque habet in villa nespe- 
raria siue de parentela quomodo de comj 
tela. et roborabit ille ad nos dadores carta et 
nos a nos comitissa nostra domna mumma- 
domna. et damus uobis ipsa villa quantaque 
ibi habet casas uineas pomares sautus figares 
amexenares petras mobiles úel inmobiles ter- 
ras ruptas uel inruptas aquis aquarum et 
gas molinarum exitus montium uel regressum 
uel intrinsecus domorum persuis terminis locis 
antiquis. damus ipsa hereditate cum Omni sua 
prestantia ab integro et aheatis lirmiterpro ipso 
deuito que uobis fiamus et ille non compleo et 
proinde damus uobis ipsa hereditate et de pre- 
tio apud uos nichil remansit in debitum. ita ut 
de bodie die uel tempore sit ipsa hereditate de 
iuri nostro abrasa et m uestro domínio sit tra- 
dita uel confirmata. habeatis uos et cuique illa 
dederitis iuri quieto et im perpetuum uindice- 
tis. Sk| U is tamen quod fieri aliquis homo uene- 
rit uel uenerimus tilii uel nepti que in iu 
deuindicare non potuerimus que pariemus u 
ipsa villa duplata et insuper ipse debico nomi- 
nato r. 1 " i.x' u"" quarta rios et u os puzales de uino 
et xxx' et li'" modios de milio et uir" mod 
et quartarium de tritico duplato uel quantum 
.id no-, fuerit meliorato et uobis perpetim habi- 
turo. Facta karta uenditionis notum die quod 
erit \" kalendas ianuarias. Era m xxxx' vh." 
Nos superius que de sursura resonamus in hac 
cartula uenditionis manus nostras roboramus. 

Qui presentes fuerunt Ramiro menendi 
conf. Asando adaulii/ conf. - Teodegildo 
pestrariz conf. 

Baltario presbiter test. AJdepetO presbiter 
test. Fafila floiaz test. Leodegildo uilifon- 
si/ test. 



25 



Aluitu legueicut test. — Nuno test. — Egas 
gunderediz test. — Vimara notuit. 
Vide Ibidem, doe. n.° 212 n. 



XXIII 

Ex Uivo regestorum Livro de l). Mumma- 
duna dicto. 

1 o 1 3 

CARTULA DE HEREDITATE IN LII.I.A 
DE SANCTO MARTINO 

In dei Domine. Ego patre cognomento iunas 
et rilii.s méis Martinu et todenando àd uobis ho- 
noricus abba. Ideo placuit nobis per boné pa- 
cis et uolumptas nt lacerem lis uobis kartula 
uendicionis uel firmitatis de hereditate mea 
própria quos habeo in villa de sancto martino 
subtus monte de caualos discurrente Riuulo de 
molinos território bracarense, habet iacencia 
ipsa hereditate in [oco predicto super illopala- 
lonigo et fere in termino de caldas et 
torna per termino de villa coua et inde torna 
per illo vallo de palatiolo. damus de ipsa villa 
que uobis delimitauimus mi or rationes minus 
imparauimus ipsa hereditate de abrario 
et de septimo et de belleno et de manilla pro 
ilustro precio et per nostras cartas, damus uo- 
villa per suis terminis et locis antiquis 
cum cunctis et prestatioatbus suis quantum in 
ipsa villa ad prestitum hominis est ligares cer- 
imexenarias aquas cursiles uel incursiles 
petras mobiles uel inmobiles exitum uel regres- 
sum. Damus uobis ipsa hereditate pro uestro 
ganato que espesimus de uestra cas.i de sancto 
martino. Ita ut de hodie die et tempore sít ipsa 
villa de nostro iuri ai rasa et in uestro iuri uel 
domínio sit tradita atque confirmai l 
quis homo uenerit uel uenerimus contra hanc 
cartula firmitatis que nos in indicio deuindicarc 
non potuerimus aut uos in uoce nostra tunc in- 
tra uel intra libera m dei nomine habeatis po- 
rpetim habiturum. Facta kar- 
tula uendicionis notum die quod eril m kalen- 



1 1 1 Villa >;■ 



das decembris. Era m* l* 1.* Patre cognomento 

iunas et tiliis méis in hac kartula firmitatis ma- 
nus nostras r . concedimus uobis ipsa 

villa extra illa xn a quod sursum resonat de meo 
filio fafila tam ego quam et filiis méis pro que 
accepimus de uos precio c quinales de uino 
quos scesimus de uestra casa de sancto marti- 
no. illa alia uobis concedo ah integro, et habet 
ipsa hereditate in precio l^ modios et dimi- 
simus tibi inde pro remédio de mummadomne 
Gundisalbus diue memorie c"xxxx' quinales de 
uino. Martinu et todenando ad nostras per- 
et ad germanos manus nostras robora- 

mus. Fuit lacta ista carta in concilio vimara- 
nes. 

Valascus confessus Honoricus confessus con- 
firmo- - Honoricus zaleiman Vimaredus confes- 
sus conf. — Petrus confessus Stephanus confes- 
iitinnamus. 

Suniemirus presbiter Ordonius presbiter. 
Menendus presbiter — Fagildus berulfit presbi- 
Menendus presbiter. 

Vide Ibidem, doe. n." 221 (i). 



XXIV 

Ex antiquo Libro Regestorum I 'imaranensis 
Collegiatae, qui titulum Livro de I). Mumma- 
dona prae se feri descripsimus. 

[01 | 

Kartula de moreira de monte longo 

ET DE \l .ins MANDAM1 MOS 

Amhiguum quidem non est sed multis pleris- 

net connitura atque notissimum in ueri- 

tate Et quod edificauit M uma deouota 



(1 1 X'i//.j de sancto martino : 1 freguezia Jl 
tinho de Conde, cuja ões este documento 

em parte, pelo menos, fornece.- Monte de caualot : 
local tem o nome de 
monte de Britello. ■T{iuulo ./<• molinos : rio de Moi 
nhos, que nasce em Al- n \i m) e banha ai 

le 1'inheiro. I ndc e 

: de se lança no Vixella l Im pou 
nome de rio do Arquinl 
viIIj coua, ) ■ ■• ". MM 

C «VII. 






arcisterium Vimaranes per iussione et consen- 
sum Ranimiri príncipis et testamentum secun- 
dum lex canónica docet. Et ipse Kex ad mise- 
ricordiam motus concessit ad ipso raonasterio 
mandamentos de Aue in auizella per testamen- 
tum sicut sunt nominati. id est mandamento de 
Auizella leuat se de termino de caldas cum 
villa ollarios et plega usque in riuulo maio cum 
cersito Et leuat se de Ribulo maio cum morta- 
ria et cagiti et atanes et luparia et diuide cum 
sancto torquato. lá mandamento de Axones 
cum varzenella et golanes et quintianes. .Man- 
damento de trauazolos villacoua cumfleitas et 
agrella et villarelio et petrosello. Mandamento 
de sopratello quomodo se leua de aqua d< 
rio cum castellanus usque fere in termino de 
Rozas. Mandamento de tauoatello cum Auezani 
et colgeses et ribulo de molinus sicut diuide 
cum terminis calidarum. Mandamento de can- 
danoso leuat se de condomias et plega in ter- 
mino de cresimiri cum ingénuos et comines fis- 
calia fatientes siue et seruos quod in colmellos 
resonant etiam et ingenuatizos sicut scripti sunt 
in noticias et in agnitione. Villa nesperaria et 
sancto martino cum homines ad eas deseruien- 
tes sicut in noticias conscripti sunt seu et vilar 
que est inter termino de cresimir et Ribulo de 
molinos et nesperaria cum omnes habitantes in 
eo. Villa de sauto cum suo mandamento et 
elaczi et homines in placidi et Gumilanes cum 
incommuniationes et homines ibidem habitan- 
tes. Farramundanes pensello fontanello et ne- 
grellos. Istos mandamentos quod superius re- 
sonant cum homines ibidem habitantes et cum 
omnes suas hereditates tam ingénuos quam et 
fiscalia fatientes siue et de casata et incommu- 
niatos seu et sensatos lenzarios et uiniatarios 
et alio tributo reddentes. Omnia ab integro 
cum omnem rem suam. Et criationem quos 
concessit comitissa domna flâmula ad tie sue 
domne mummadomne. Villa de lalini et sau- 
tello cum adiuntionibus suis et omnes habitan- 
tes in eas siue uillas quomodo et incommunia- 
tos ab integro sicut in scripturis colligati sunt. 
pratu aluari per suos términos sicut in carta 
resonat et in alias scripturas cum quantos ibi- 
dem habitantes sunt. et gandalari ka/orranes 

i i i lios varzenella. lá post obitum ipsius prin- 
ceps Ranemirus rex ereptus est in regno tilii 
eius ordonii príncipis et confirmauit ipso testa 

mento quos pater SUUS elegeral. et fecit alios 
testamentos et confirmauit illos. eatenus et pro 



anima sua fecit testamentum de villa moraria 
et pro anima de genitorem suum supra I 
diue memorie. Ipsa uilla per suis termii. 
locis antiquis cum quanti homines in ea habi- 
tantes sunt ab integro. Kt tenuerunt in sua uita 
ipsos testamenl et internei l 

parte ipsius ecclesie et ipso raonasterio. Et 
eius obitum hactus est in regno in here- 
ditate patrum eorum Veremudus princej 
dum peruenit in terram istam calumpniauit lra- 
tres quod eo tempore ipso monasterio regebant 
pro ipsos mandamentos et pro ipsas villas. Et 
per talis actio peruenerunt in eius presentia hic 
in ciuitate sancte marie trans durio cum 
testamentos et cum suas scripturas. Et ipse rex 
ad misericordiam motus ordinauit in ipso con- 
cilio ad ipsos fratres ut adfirmassenl 
tamentos et suas scripturas | .neto 

juramento sicut et iurarunt et per manuí 
gioni mito todegildit et eius vicarius teton sua- 
rit. Id est Gonta abba Honoricus confesso Al- 
tar sarra/.ini Toderedus confess I 
menit Gondisaluus sarrazinit Viliatus uil 
Vandila confratres Uiliamirus confesso < ?) Brc- 
ctus confesso, lá iterum adtirmauit ipse ', 
ipsos testamentos et suas scripturas et posuit 
suos caractares fsicj sicut genitore et a 
fecerunt. Ipse Kex functus offitio ereptus est in 
regno adefonsus Rex princeps magnus et d 
peruenit in hereditate patrum eius hic in oceu- 
lis calidarum surrexerunt omnes inique et raa- 
liciantes contra ipso monasterio vimaranes nar- 
rauerunt ei quomodo non erant ipsos testamen- 
tos uirilicos necnon et adlirmarant illos ante 
genitorem suum diue memorie. Et ordinauit in 
eius concilio Sagionem suum nomine alde 
ut presisset villa moraria de monte longo sicut 
et fecit. Et iterum peruenerunt in eius presen- 
tia cum ips. is testamentos et scripturas. Et dum 
talia uidit ille uero ad misericordiam motus 
dinauit ut legissent ipsos testamentos in conci- 
lio in eius presentiam et de genitricera suam 
Geloyre regine ut perexquisisent ueritate quod 
in ipsos testamentos resonabant. Kt dum talia 
uidit et intellexit omnia quod ibi erat conscri- 
ptum mandauit ut iurasset ipse abba cum s 
fratres qiiia ipsos testamentos et scripturas 
erant uerificos et ipso iuramento de prius Uierat 
facto ante Genitorem suum sicut et iurarunt hic 
in sancti michaelis arcangeli in qeculis calida- 
rum per manum vicarius ziti donríelliz 
astrulfo parentiz. Kl est onoricus abba Honori- 



2 7 



cus zaleiman Kartemirus prepositus Honorico 
aroniz Árias tractesindiz Oueco ennegot Limara 
honorigit Viliamirus christoforiz Godinus pres- 
biter Fronosindo presbiter. nos adunati iuraturi 
sumus per as conditiones sacramentorum et per 
deum patrem omnipotentem qui fecit celum et 
terram maré et omnia que in eis sunt et per 
ipsum quem tonat in oriente et resonat in oc- 
cidente et per iui or euangelia marcus et ma- 
theus lucas et ihoannes et per xii" 1 prophetas et 
per xn'" apóstolos quia ipsos testamentos quod 
fecit Rex domno Ranemiro et Rex domno Or- 
donio et confirmauit Rex domno Veremudo in 
eius diebus sunt uerificos. Et si mentiti sumus 
et nomen domini in falsum nominauimus des- 
cendat super nos iram domini sicut descendit 
super rjatan et abiron quia propter scelera 
eorum terra illa uiuos obsorbuit. Obinde ego 
adefonsus serenissimus princeps per hanc sere- 
nissimam iussionem mearri concedo et adfinno 
pru anima mea et auios et genitores nostri 
omnia quod in ipsos testamentos et in scriptura 
resonat et desuper conscriptum est ad ipsum 
prefatum arcisterium vimaranes et qui ibidem 
in uita sancta perseuerauerint fratrum mona- 
chorum uel ancillarum dei. Nona die x*viiii° 
kalendas Septembris. Era m 1 l* n. a Adefonsus 
rex in hac inagnitio quod tieri elegi manu mea 
confirrai >. 

Adefonsus rex prolix Fernandus princeps et 
Saneia regina dum ad me uenil menendus abba 
cum ipsa agnitio hic in legione roborem meum 
ibi inieci et confirmo. 

Leremudus rex roboM u inieci — Fernandus 
princeps manu mea signun inieci Saneia re- 
gina manu mea confirmo Tuta domna manu 
mea confirmo — Sub dei gratu Ariani episcopi 
manu mea confirmo— Pelagius guntemiriz manu 
mea confirmo- Munio ueniegas confirmo — 
I . menendi confirmo Ranemiro menendi 
manu mea conf. Menendo menendi manu 
mea conf. Munio moniz manu mea conf. 

ro gonsaluiz manu mea conf. Pelagio 

randeniz manu mea conf. 

Menendo Incidi manu mea conf. Uoderico 
gons.ilin manu mea Conf. Froila guterri/ manu 
mea Conf. Pelagius menendi manu in 
Iterriz manu mea conf. R 
nendi conf. Ualasco almeiuze conf. 
Petro il um/ manu mea conf. Nuno uermudiz 
manu mea conf. I manu mea 

conf. Fernando frainiz manu mea conf. 



Scemcno Boiaz manu mea conf. — Fraino fer- 
nandiz manu mea conf. — Roderico uevlaz manu 
mea conf. 

Vide Ibidem, doe. n." 223 < í 1. 



xxv 

Descriptum ex códice Livro de D. Mumma- 
dona, sic dicto. 

1014 

Kartli.a agnitio de villacoua de Freitas 

In era l*ii* post peracta M. a Regnante adefon- 
sus principis Orta fuit intencio inter fratres de 
vimaranes et ordonio sentariz pro illa \ illa de 
uillacoua quos presumsit ipse ordonio de ipsos 
domnos de vimaranes et tenuit ea in suo iure 
annos três. et inrupit testamentos et cartas per 
quem illa ganabit illa domna mummadomna et 
suos abbates. ipsos domnos supra taxatos fe- 
cerunt inde querimonia ad illa Comitissa domna 
Tuta in cuius iure erant ipse ordonio ut habuis- 
sent cum eo ueritate pro ipsa villa. et illa Co- 
mitiss i ordinauit illuc ire suo sagione nomine 
Airigo pepit que presisset ipsa villa et constrin- 
sisset ipse ordonio et ipsos domnos de vimara- 
nes sub certum plazum perante illa Comitissa 



1 1 1 Termino de Caldas : Caldas de Vizella. — Villa 
ollarios : Oleiros, quinta em Cerzedo. — Riuulo inalo : 
rio Mau. Veja-se a nota ao doe. n." xx. — C.ersito : a fre- 
guezia de Cerzedo. — SMortaria : o lugar de Morteiras 
na freguezia de Matamá. — Cagiti . a extincta freguezia 
de Cahide, hoje incorporada em Atâes. — Alanes : a Ire- 
guezia d'Atâes. — Luparia: ■< freguezia de Lobeira. — 
Sancto torquato : a freguezia de S. Torquato Arones . 
a Ireguezia dAróes, hoje do concelho de Fafe. — TJarje- 
nella : talvez o lugar de Varziella na Ireguezia de Golláes, 
hoje de Fafe. Goiana .1 ireguezia de Golláes, Fafe. 

— Quintianes . talvez o lugar da Quinta na Ireguezia de 
Golláes. — Traua^olos : a Ircgue/: ós, hoje 
do concelho de Fafe. Villacoua: a freguezia de Villa 
Cova, hoje de Fafe Fleitas . .1 freguezia de Freitas, 

hoje de I \ ília, hoie 

de Fafe. Uillarelio o logai de Villarelho na freguezia 
de Serafáo, hoje de lale Petrosello : desconhecido. 

— Sopratello ibradello, hoje do con- 
celho da Povoa de Lanhoso Tório .' '> regai" 

rio, que -nha esta 

le no lugar de Tório 

se une a outro regato vinda oza, lan 

çando-se nesta no Ave HO 

Thomaz ou Poço d<> PégO CaStellaiUU a fregue- 






ut habuissent ueritate unus cum alios hic in 
pena maior et que dedissent ipsos domnos de 
viraaranes testamentos et cartas de ipsa villa 
et ordonio suas irta . Dum autem peruene- 
runt ad diem actum hic in pena maior ante ília 

itissa et comités Rudesindo gonsaluit et 

N menendiz et Gonsaluo menendiz Rani- 

miro menendiz et Gutierre roderici ordinauit 
ipsa Comitissa et ij C lites suos iudices 
que legem docebant id sunt Froila erotiz II 
noricus zaleimaz Vermudo todemiriz Menendus 
gauiniz Egas menendiz Ranemiro menendiz et 
alii plures tilii uenenatorum que in ipso conci- 
lio li.nii ni audissent legentes scribturas de 
amborum partes et iudicassént eos per uera 
ueritate. dedit ille abbate domno Honorigo qui 
uoce tenabat de casa de vimaranes et de suos 
fratres et sorores quos ibidem sunt habitantes 

testamentos et suas cartas, et audierunt 
ipsas scribturas ipsos iudices legentes et cartas 
de ordonio et intellexerunl eas irunt 

era et annum de illas cartas d cum 

era de illo testamento et de illas cartas quos in 
concilio presentabit ille abbate domno I [i morico 
et inuenerunt era et annum de illo testamento 
prior. Et inuenerunt era de cartas de ordonio 
postteriores et falsas et aborrendas. et intelle- 
xerunt ipsos iudices quomodo subposuerant eas 



zia de Castellões. — l^pjas .■ Rossas do concelho de 
Vieira.- Tauoatello : a freguezia de Taboadello. — 
Auefani : a freguezia de S. Thomé d'Abbação. — Col- 
geses : a freguezia d'Urgezes. — Ribulo de molinus : 
rio de Moinhos. Veja-se a nota ao doe. n." \xm — Cali- 
darum : Caldas de Vizella. — Candanoso : a fregue- 
zia de S. Thiago de Candoso. — Condomias : 
nhecido. — Cresiwir : a freguezia de Creixomil. — "Villa 
nesperaria : a freguezia de Nespereira. — Sancto mar- 
tino : a freguezia Je S. Maninho de Conde. — Vilar : 
o lugar de Yillar na freguezia de S. I indo- 

so. — "Villa de saut ia .lo Mosteiro de Souto 

e talvez também a de Santa Maria de Souto. — Elanji : 
desconhecido. — "Placidi: a freguezia de Santo Thyrso 
de Prazins.-- Gumilanes : a freguezia de Gominhães. — 
Farramundanes : a freguezia de PenseUo: 

guezia de Pensello. — Fontanello : o lugar de Kon- 
tellos em Silvares. — Negreltos : hoje a freguezia do 
Pí liso. Veja-se a nota ao doe. n." i. — Gandalari, ka- 
jorranes, gutellos, varjenella: desconhecidos, mas pro- 
vavelmente no termo de Guimarães como deixa . 
turar o doe. n.° xi v. -- Sanei i michaelis archangeli in 
oceulis calidarum .■ a egreja parochial de S. Miguel das 
Caldas de Vizella. 



ad illo testamento et mandarunt eas cre] 
fuissent inualidas. et elegerunt illo testamento 
que iam quinquagenario concluderat post parti 
ecclesie et illas cartas quos in concilio ; 
tabit ille abbate domno Hoiioricus. Dum autem 
uidit se ipse ordonio in tali rcatu et op] 
per ueritate ennarrabit quomodo fuerat 
villa qui non concludebant testamento et cartas 
de ille abbate de rodegildo et 

Guntina et dederunt ei illa in casamento et in- 
uenerat ea in iure de domnos de vimaranes qui 
tenebant ca ex datu de ille comes dom: 
saluo ad cuius illam dederat mitto todegildiz et 
1 mtemiro et uxores 
eorum per cartulam firmitatis. etsicpres 
ipsa de socei i illa alia de 

testamentos quos fecerat Egas arqueriz et 
domna Adosinda cum filiis eorum. et certirica- 
bit ipsos domnos ord.mio sentaz ut dedissent ei 

et auetores de ipsa villa. Hic uero in 
concilio erat mitto tudegildiz que illa carta ro- 
borauit ad ille Comité domno Gundisalbo et 
coniugera suam domna ermesinda. et noluit 
auetorgare ipsa villa et negabit qtiod non r 
rauerat ipsa carta nec ille nec suus iermanus. 
causatus fuit cum ipse mitto uiliamirus chris- 
/ in uoce de monasterio et ipse carta in 
quorum presencia iudicum supra nomii. 
quomodo roborauerat ipsa scriptura et facit 
se ipse mitto ad fora et nolebat ipsa villa au- 

g ire. Ille uero dedit responsum 
quomodo et pr rmanos quia nec 

carta fe,cit nec illa roborauit nec ipsa villa 
gnabit ad ille comité domno Gonsalbo. Hic 
uero in ipso concilio ordinauerunt ipsi iudices 
supra taxatos ut dedissel illi abbate domno I \ 
norico cuius uoce dicebat uiliamirus chri>; 
riz Tegio gundesindiz que pro testem sedebat 
in illa carta et emila presbítero quod illam c 
tam conscripserat manibus suis et ille prep 
domno Kartemirus et árias tractesindiz et vilia- 
mirus christoforiz numero v* pro ad iuramen- 
: I i constrinxit eos ipse Sagion airigus ;. 
per ligali plazum ut dedisset ipse abl 
testimonias v* iam supra nominatas pro ad iu- 
ramento hic in sancto michael in occuiis calida- 
rum ut adflrmassent ipsa carta que quora 
erat conscribta sic erat uirifica et mit 
diz et suos germanos suscepissent illorum iura- 
mento. Dum autem perueiierunt . :um 

misit 3 in ipsa ecch 

ut redissent ipso iuramento sicut plazum h 



29 



bant. et inclinauit se ipse mito et uxor sua ado- 
sinda et suos germanos ad pedes ipse abbate 
iam supra taxato et agnonerunt se in ueritate 
quomodo roborauerant ipsa carta, et eiecerunt 
eos fora de ipsa ecclesia per manus ipsius Sa- 
gion et rouorauerunt ília condicione ."et robora- 
runt hanc plazum mito togegildiz et uxori mee 
adosinda et Guntemirus presbiter et cendas tibi 
Sagioni nostro Airigus pepit per hunc placitum 
tibi conpromittimus ut asignemus tibi die ista 
in 1 quod est xu kalendas ianuarii Era i.' 1 ir' 1 
villa de uillacoua secundum Era incartamus ad 
ille comes Gundisalbus menendiz quos fuit de 
pater nostro Teogildo et mater nostra Gutina 
ab integro, et tu asignes illa ad honoricus abba 
et ad fratres et sorores de monasterio vimar'a- 
nes cuius ueritas est. et amplius nuii calumpnie- 
mus illa in nulloque tempore. et si hunc pla- 
zum exsegerimus pariemus post parte ipsius 
terii vimaranes ipsa' villa duplata et ad 
iudex uel rege que illa terra iudicauerit suo 
iudicato. Nos superius nominati in hoc plazum 
manus nostras rouorauimus. 

Froila gutieriz manu mea conf. Munio me- 
nendiz manu mea conf. 

Tuta domna manu mea conf. Ildunza me- 
nendi manu mea c<m\. 

Pelagius didaz manu mea conf. Ordonius 
gutierit manu mea conf.- Oueco ennegot ma- 
nu mea conf. — Salamon florentiz manu mea 
conf. Flomarico sesnandiz manu mea conf. 
gefredo bitoniz manu mea conf. 

Froila erotiz quos iudicabit conf. • Honori- 
cus zaleiman quos iudicabit conf. Uermudo 
todemiriz quos iudicabit Menendus g.iuiniz 
quos iudicabit conf. Fromosindo presbiter 
manu mea o I mara onorici manu mea 

conf. 

Vide Ibidem, doe. n. 



XXVI 

Ex libra regestorum, Livro de D. Mumma- 
dona, sic dicto, hausimus. 



K.ARTULA DE UNO CASAI. 1 IN MARGARIDI 

In nomine domini nostri ihesu christi. Ego 
famula dei bronili confessa in domino deo eter- 
nam salutem amen. ideo placuit nobis boné pa- 
cis uoluntas ut faceremus tibi idila et uxor tua 
astileoua cartula de casale meu próprio que 
habeo in villa margariti quos mihi concessit 
mea domna mummadomna quos mihi illa con- 
cessit pro seruitium que ei illa complacuit et 
meos directos et mea otlertione quos ad illa 
complacuit et fecit inde nobis scripture in con- 
cilio de vimaranes. proinde concedimus uobis 

bis in memoria in cereum et 
oblationem panem distribuendo pauperibus pro 
remédio anime n< istre. damus atque o mcedimus 
tibi illa quomodo nobis illa domna concessit 
cum cuntis aprestationibus suis quantum in se 
obtinet ab integro, habeatis tios et omnis pos- 
teritas uestra. Siquis tamen quod fieri non cre- 
dimus aliquid omo uenerit qui hunc factum 
nostrum inrumperit in primis sedeat scumuni- 
catus et cum iuda traditore habeat parti et ibit 
in eterna dampnatione Amen. et insuper pariet 
tibi ip^a hereditate duplata uel quantum a uo- 
bis fuerit meliorata. Facta cartula Srmitatis 
nòtum die quod erit X°VIII° kalendas iunii. Era 
M a i.'\iiii.' Bronili confessa in hac scripture 

qi i. Mummadi uma proliz di- 
i Mina conf. An. is truetesindil 

conf. Valascus conf. Ordonio conf. 
Vide Ibidem, d<<. n. 2 1.7 



( 1 1 Villai ■ ■ imo e\ j- 

1 epii;raplie : 
rtn michael in oceulis calidarum 

1 



WH 



3o 



XXVII 

In libro regestorum Vimaranensis Collegia 
tae qui Livro de I). Mummadona inscribitur 
hoc invenitur documentum post illud quod sub 
n.° clxviii {i)jam t/pis mandavimus. Charta 
enimvero haec de eodem argumento agit. 



(tem \ma kaima de írso .sancto MART1N0 

A.d multis uero temporibus uenit febris tra- 
bissima ad ipse domno Valasco unde migrauit 
ab hoc século. Et ibidem fuerunt congregati in 
vimaranes comitissa tuta domna Pelagius gun- 
temiriz Honoricus abba cum omnem congrega- 
tionem ipsius monasterii et in ipso concilio sac- 
cabit ipse domno valasco ista scriptura ut de- 
disset ea ad honoricus abba et ad ipso motias- 
terio sicut uerbum habuerat. et quando uidit 
ília comitissa et ipsos domnos hanc causam or- 
dinarunt in ipso concilio ut dedissent ea ad ne- 
pti mio uelasco pelagii sicut et dederunt. Obin- 
de ego comitissa domna tuta et pelagius ^onte- 
miriz et honoricus abba a tibi valasco pelaiz 
concedimus tibi ipsa ecclesia supranominata 
sancto martino ut habeas et possideas ea in 
uita tua pro animabus ipsius domnos suprano- 
minati ut semper pro eis cereum et oblationem 
ad ipsa ecclesia offeras et in oratione ad me- 
moriam eos abeas in uita tua et ad obitum tuum 
relinque ea ad sacerdos que bónus fuerit de 
propinquis tuis aut extranei que boni fuerit uel 
ad ipso monasterio iam prefatum vimaranes 
aut ubi tua extiterit uolumptas que te ad me- 
moriam habeanl el ipsi que supra notati sunt 
m testamentum et in carta. Et si aliquis homo 
ueneril que tibi illa calumpniet exter aut de 
propinquis nostris quisquis ille fuerit pariat tibi 
ipsa ecclesia in quadruplum et ad iudicis terre 
istius auri talenta duo. et hec scriptura plenis- 
sima habeai firmitatis roborem. Facta scriptura 
conceptionis et firmitatis x"u" kalendas Septem- 
bris. Era m' i\. 1 Ima domna. Pelagius gunte- 
miriz et honoricus abba manus nostras robora- 
mus. 

I' nio gemundia quos uidit Lacricio ua 

|n. IS uidit 1 .( megildus quos uidit. 



Pelagius pepinot quos uidi Pelagio anegil- 
dit que eu adsi«nabit Faijildus astrulfit no- 
tauit. 

Vide Ibidem, doe. a." 2:1 (1). 



XX VIU 

I:'x códice Livro de I). Mummadona dicto, 
in Publico Archivo servato, descripsimus. 

1028 

CARTULA UE HEREDITATES DE PENACOUA 
ET DE III LA FROILANES 

Godesteo loueriquiz et heredibus méis quod 
sunt habitantes in penacoua et floilanes quod 
iniatos de domna mummadomna 
et de casa de vimaranes pactum simul et pla- 
citum facimus vobis honoricus abba (lartcmirus 
prepositus seu et omnem congregationem mo- 
nasterii vimaranes per scriptura firmitatis no- 
tum die erit v" kalendas octobris Era M 1 1 1 
posi parte de omnes hereditates que habemus 
in villa floianes et penacoua que teneamus eas 
sanas et intemeratas tam etiam quam etiam et 
prosapie nostre et non habeamus licitum in 
parte aliena extraneandi uindendi donandi tes 
tandi contramutandi nec in scriptura aliena mit- 
tendi nisi unus ab alios nos que sumus incom- 
muniatOS de ;asa de vimaranes et que tenea- 
mus ipsa ecclesia de sancto mametc de uestras 
manus et faciamus uobis cum ea seruitium cum 
suo testamento et non extraniemus illa de ues- 
tro iure nec de uestro seruitio nec adiuuemus 
nullos homines super ea contra nos (siç) in nul- 
1 isque tempus per nulla forma hominis in quo 
inpedimentum uos in ipsa ecclesia aut in illas 
hereditates habeatís sed obseruemus cum eas 
illud quod auios nostros iam incommuniarunt 
et inplazarunt ad domna múmmadomna et ad 
casa de vimaranes sicut in placitus resonat. et 
si minime lecerimus et iste placitum exess 
mus tam nos quam unus de liliis neptis aut ex 
prosapie nostre quomodo careamus illas here- 
ditates ad parte uestra et insiiper D 01 sólidos. 



■ esta collecção sob n.° \i\. 



(ii Soneto martino: .1 eg S Rartinho na fre- 

guezia à% Villa Nova de Sande. Veja-se a nota ao doe. 

n ■ \i\ 



3i 



Godesteo et heredibus méis in hoc plazo nos- 
tras (sic) roborauimus. Menendus test. Pelagio 
test. Itila reposteiro test. Goldries test. Meri- 
nus presbiter notauit. 

Vide Ibidem, doe. n." 264 1 1 1. 



XXIX 

Ex Livn 1 de D. Mummadona, sic dicto, sum- 
psimus. 

io36 

Carta de morteira hereditate ubi dicent 
campos 

In dei nomine. Ego ermi mento 

g( ^i et íilius meus et géneros nominibus {'atila et 
uxori mee trastalo cognomento domna gonta et 
uxori mee matre bona oiti et uxori mee tructilli 
uiliamiri audino stephano et iixorl mee ermeg 
et germana tnea ermesinda a til 1 ] christoforus 
uiliamiri in domino deo eternam salutem amen. 
Ideo placuit nobis per bona pacis uolumptas ut 
faceremus uobis cartula uenditionis et tirmitatis 
ut faceremus de agro nostro própria que habe- 
mus in villa mortaría ubi modo dicent campos 
subtus mons latito território bracarense, leuat 
se ipse agro de termino de agro de petro et 
uadit in directo per sueco de soror ilduara et 
fere in illa cabezana trans illa canbiancia et 
torna per sueco de petro in directo et fere in 
illa carraria de agro de petro unde primiter 
incoabimus. ipso agro que conclusimus ab in- 
tegro uobis illo concedo cum sua aqua de aqua 
leuita que ipso agro inrigat. et accepimus de 
pretio in offertione illos lenzos de sarbila- 
nes que nobis lexatis in que illo mandamento 
tenueritis ipsum nobis bene complacuit et de 
pretio apud uos nichil remansit in debito. Ha- 
beatis eara firmiter iure perhemni uos et omois 
posteritas uestra uel eum relinquere uolueritis 
liberam in dei nomine- habeatis potestatem. Si- 
qms tamen quod fieri non credimus aliquis ho- 



■ 
concelho de Felgueiras. Fíoilam 
na dita fregueiia. -Ecelesia Jc s,m, !■■ m imete 
de S Mamedi 

la na de Pen 
a denom 
antiga cgreja parochial, hnje desappan 



mo uenerit uel uenerimus contra hanc cartula 
ad inrumpendum que nos in iuditio diuindicare 
non potuerimus aut uos in uoci nostre tunc ha- 
beatis licitum apprehendere nos ipsum que in 
carta resonat duplatum uel triplatum uel quan- 
tum ad uobis fuerit melioratum. Facta cartula 
uenditionis et tirmitatis notum die quod erit 
vii" kalendas martii Era M a Lxx a mi.» Nos supe- 
rius nominati in hac cartula uendicionis et fir- 
mitàtis manus nostras ro s. Qui presentes 
fuerunt Arabedo test. Citi didaz test. Honorico 
frolaz test. Fagildo ramiriz test. Christoforus 
uiliamiriz notuit. 

Vide Ibidem, doe. n." 291 1 . 



XXX 

Descripsimus ex códice, qui titulum Livro de 
D. Mummadona prae sefert. 

to38 

KARTA DE AGN1TIO DE ECCI.ESIA SANCTI CHRIS- 
TOFORI ET SANCTI SALUATORIS DE GANDEREI \ 

Sub império sancte et indiuidue trinitatis. . . 
. . . cum tilium unius deitatis atque substantie 
uerborum adtamen pro me- 
moria temporum testimonium adhibendum est 
enim litterarum ut in cunctis notum tiat et quod 
in tempore illo surrexerunt inimici maligni no- 
minibus menendo flomarigoz et audericus pres- 
biter et per potentia de domnos de zersedello 
cum heredibus eorum presumpserunt casa de 
sancto christoforo de iure de gundemarus sua- 
riz et de ermorigo presbiter que ipsa casa de 
manu sua tenebat. tunc peruenerunt proinde in 
presentia honoricus abba pelagius guntemiriz 
Mitto árias Teton adefonsiz Odoiro sisandiz 
Oueco ennego/ Roderico tractemiriz et alii 
multorum bonorum ominum et ibidem conliga- 
turi sunt in placitum per manus sagioni Aloito 
manualdiz tu .id diem actum aciperent ueríta- 



(1) Villa »'' 

impôs li"!'' desconhecido 

ras, que forma' 1 I 

<lc Guimarãe \tont latito 

n •• mu. N'este monte da Te- 

nha. 



32 



tem unus cum alios. ita et peruenerunt ad diera 
conligationis huius ipse Gondemarus suariz cum 
heredibus suis dicendo contra ipso menendo 
flomarigoz et auderico presbiter et domrn 
zersetello cuius uocc intendet Egas fafilaz uel 
adiutatoris eius et quod uenerunt suos I 
los de gondemarus suariz ad presuria et ad 
populandum terram per iussione domini Ade- 
fonsi principis. et in ipsa presuria edificauerunt 
ibidem ecclesias uocabulo sancti christofori in 
ripa selio et alia ecclesia uocabulo .sancti salua- 
toris que est fundata in villa ganderella et fe- 
ceruni firmitatis et testamentos et obtinuerunt 
illas in iuri eorum pacatas et post hec fiJii 
eorura et exinde neptis et bisneptis usque nunc 
tempus et sine alios heredes. et non expecta- 
uerunt isti nominati desuper discutionem iudicii 
et presumpserunt de nostro iure manibus ipsas 
ecclesias et Ilumines et ganato sicut in noticias 
resonat et ad nostra lex presentaremus. [psi 
uero menendo flomarigoz et auderico presbiter 
et domnos de cersitello responsum dederunt et 
quia fuerunt ipsas ecclesias de illorum auolo 
nomine cartenio quediz currit per inuentario 
usque ad eos perueniat per illorum ueritate. 
Super hanc causam dederunt testimonio de 
parte (iundemarus suariz ille per si ermorigu 
presbiter citiz gunderediz Gundulfu gundamari 
Vimara siloniz maino (?) suariz Anãs presbi- 
ter riquila sonitiz Asteiro sendiniz Ero frois- 
Cendiz numero decem. Et de parte de menendo 
flomarigoz ille per si Vuderigo presbiter I 
fafilaz lusto petriz Roderico airas Sauarico 
bello roderico dino Aragunto petrix numero 
decem. Hunc atitem peruenerunt iudices ad 
rendum ueritate m ipsa casa de sancti 
ennegoz roderico tractemiriz 
Ermias flomarigoz que lex docent. et dedit 
emarus suariz testamentos ei scripturas 
de ipsas ecclesias et non dedit menendo floma 
rigoz ei Auderico null a scriptura. et pro it n 
dauerunl ipsi iudices que firmet Gundemarus 
suariz cum suo testimonio sicut in su,,s scriptos 
resonant et examinet pro pena et menendo flo- 
marigoz et auderico presbiter que suscipiat et 
que dominus iusserit ita fiat. illis enimuidenti- 
bus ei audientibus quomodo ordinabit eis lex 
parauerunt se in dilatatione et noluérunt facere 
ueritatem sed exesserunt placitum in quo erunt 
complicata uel in dilatione de ipsas casas et 
insuper quingentos sólidos et iudicato. sit uobis 
tdiutus. Facta et confirmata agnitione in 



die quud erit ti e kalcndis Scptembris. I 
m' i.xx' 1 vi. ' Ouecco enneooz manu mea confir- 

rico manu mea contirmo — Pelagius 
guntemiriz conf. — Mittu airas manu mea conf. 

II oiicus abba manu mea conf. — Aloitu 
manualdiz conf. - Menendo presbítero notauit. 

Vide Ibidem, doe. o. 



XXXI 

/ x Livro de I). Mummadona, sic dich>. sum- 
psimiis. 

i < > p 

Karta DE ECCLESIA sANCH IACOBI 
DE CAMi VM 

In dei nomine. Ego ansila auienz et presbí- 
tero In domino de<> eternam salutem amen. 
[deo placuit mihi asto animo et própria mea 
uoluntate ut lacerem ad uobis petrus abba car- 
tula uendicionis et firmitatis sicut et facio de 
ecclesia vocábulo sancti iacobi apostoli qui est 
fundata in villa nunecupata ( '.and. mos, , et de 
omnias meãs hereditates quantasque habe 
ipsa villa superius nominata candanoso subtus 
monte cauallos território bracarensi inter bis 
alueis aue et auizella discurrente riuulo selio. 
Do uobis ipsa ecclesia et ipsas hereditates cura 
quantum in se obtinet et ad prestitum hominis 
est siue de auios meos quomodo et de paren- 
tum meorum seu ganationes et commutati 
et comparaciones ab integro quomodo ditiide 
ipsa ecclesia et ipsas hereditates cum í 
simir et cum uilla nesperaria et cum uilla lau- 
rito et cum ecclesia sancti martini episco] 
partet ad selio et inde ad termino de cresimiri 
unde primiter incoauimus. isto que concludi in 
hac scriptura siue ecclesia sancti iacobi a] 



til Zersedeh guezia de Santa Chris- 

cina de Cerzedello. — Sancti christofori in '•;;•.! > 
eja parochial .lo Selho. — Sa 

saluatorif in uilla gana greja parochial de 

Gandarella. 



33 



toli quomodo et meãs hereditates laicales supe- 
rius nominatas ab integro uobis concedo per 
suis terrninis et locis antiquis cum quantum in 
se obtinet et ad prestitum hominis est casas 
cupos cupas lectus cátedras mensas pumares 
saltos uineis deuesas terras ruptas uel -barbaras 
aquis aquarum et sesigas molinarum exitu mon- 
cium et regressum omnia ab integro uobis con- 
cedo sicut in hac carta resonat et quomodo in 
alias meãs scripturas inueneritis ab integro uo- 
bis concedo ubique eas potueritis inuenire pro 
quo accepi de uos precio i" caualo colore bagio 
nasino cum sella et íreno in c'" i. 1 sólidos i a 
uenape pallea in i.'.\x' sólidos V uacas cum ti- 
lios de xv* xv e modios 11" iuga bouum de xv'" 
xv" 1 modios I a pelle anninia cum almitiga in 
\x' modios alia pelle paniata in xxx 1 soiidos 
inter pane et uino l' modios. ipsum iiobis bene 
complacuit et de precio apud uos nichil reman- 
sit in debito. Ita ut de hodic die et tempore sit 
ipsa ecclesia et ipsas hereditates de iuri meo 
abrasas et uobis traditas atque confirmatas. ha- 
beatis uos illas firmiter euo perenni et quicquid 
de illas lacere uel iudicare uolueritis liberam 
in dei nomine habeatis potestatem. Siquis ta- 
men quod tieri non credo aliquis orno uenerit 
uel uenero tam ego quam propinquis méis uel 
cxtraneis contra hanc cartula uendicionis et rir- 
mitatis ad irrumpendum que ego in iudicio de- 
uindicare non potuero post parte uestra aut mis 
in uoci mee tunc habeatis licitum adprehendere 
de me ipsum quod in carta resonat duplatum 
uel trippatum et uos perpetim habituro. Facta 
kartula uendicionis et firmitatis sub die quod 
erit x "v" kalendas iulii. Era mi.xwi.' Ajisila 
auilenz et presbítero in hac cartula uendicionis 
et tirmitatis manu rouoro. 

I petro ennegot et confessus conf. Fa 
gildo confessus conf. Árias honorigit conf. 
Pelagio s.ig.ici/ conf. Didacus confessus conf. 
Brandila conf. Vmarello conf. Pelagius 
conf. Uiliuadus conf. Âscarigus conf. 
Aluaro test. 

i tofoi is uiliamirit manu mea conf. — 

l is hli/ conf. Ualasco pelagii conf. 

\ to erit. Pelagio pinidiz conf. leremias 
G ndesto sesnandiz Ordonio iben elias. 

\ uariz Menendo pelagii. Artemro 

Menendo senioriz quos uidit Menen- 
do fortis | !'• »bitero quos uidil Vnsul fraren- 
got presbítero qi Menendo tod j ildiz 

presbítero quos uidil Monio dona lo test. 



Gundemaro test. — Aloitu test. Yilifonso test. 
Pelagius notuit. 

Vide Ibidem, doe. n." 326 (i). 



XXXII 

Ex códice, Livro de D. .Mummadona dicto, 
sumpsimus. 

1044 

Cartula de hereditates in villa margaridi 

In dei nomine. Ego idila una cum filias meãs 
bronilli et felicia in domino deo eternam salu- 
tem amen. Ideo placuit nobis asto animo et 
próprias nostras uoluntates ut faceremus ad 
uobis domna elsinda confessa sicut et fecimus 
cartula uenditionis et tirmitatis de hereditates 
nostras próprias que abuimus in villa marga- 
riti subtus montis latitu território bracarense 
inter bis alueis aue et aui/.ella discurrente riuulo 
selio et fuerunt ipsas hereditates de mumadom- 
na didaz et conparaui eas inde soror sesita et 
filia sua soror brunilli et tenuerunt ea in suo 
iure per pretio et carta tem (sic) tornarunt ea 
in manus de idila et uxor mea astileuua. et ego 
nos nominibus damus ad uobis ipsas heredita- 
tes ab integras quantas ibidem habuimus mon 
tes fontes pascuis paludibus casas uineas puma- 
res s.nitos exitus montium uel accessum et re- 
gressum cum quantum in se obtinet et ad pres- 
titum hominis est ubique illas potueritis inue- 
nire per suis terrninis et locis antiquis pro quo 
accepimus de uos in pretio c;" 1 i.x' modios m 
pane et in uino et in que nobis bene placuit. 
uos destis et nos accepimus. ita ut de hodie die 
uel tempore sint ipsas hereditates de iuri nos- 
tro abrasa et in uestro iure uel domínio sint 



(1) Ecclesia sancti iacobi apostoli in villa Candano- 
so: a egreja e freguezia de S Thiago de Cai 
SMonte cauallos veja-se a nota ao doe. n." 1. Neste lo- 
cal tem o nome de monte de S. Rartholomeu, provindo 
d*uma capella d'etta invocação. Villa creysimir: a 
freguezia de Creixomil. i illa nesperaria : a freguezia 
de Nespereira.— Uilla laurito . o lugar de Lourido na 
i !c s Martinho de Candoso Ecclesia ■■.meti 
martiní episcopi . a i tinhode 



34 



traditas atque confirmatas. abeatis uos et omnis 
teritas uestra ubi eas relinquere uoluerítis 
tara de eas facite. Siquis tamen quod lieri non 
credimus aliquis homo uenerit uel ueneriraus 
contra hanc cartula uenditionis et firmitatis ad 
irrumpendum que nos in iuditio deuindicare non 
potuerimus post parte uestra aut uos in uoce 
nostra quomodo pariemus uobis aut ad parti 
cui uobis illas dederitis uel relinquere uoluerí- 
tis ipsas hereditates que in carta resonant du- 
platas uel tripatas et uos perpetim habituros. 
Facta carta uenditionis et tirmitatis v" idus fe- 
bruarii. Era M a LXXX a lI. a Idila et filias meãs fe- 
licia bronilli in hanc cartula uenditionis et tir- 
mitatis manus nostras Ro . Qui pre- 
sentes fuerunt. Gondemaro test. Dulquede test. 
l'ermudo test. Sindila test. Menendo test. Me- 
nendo pelagii et presbítero qui hec notauit. M 
nio di nadeiaz conf. Osório tellit conf. 
Vide Ibidem, doe. n." 332 (i). 



XXXIII 

Descripsimus ex códice, qui titulum Livro de 
I). Mummadona prae sefert. 

i o 1 5 

Karta de tauoadelo et vii.i.a cai uos 
et ecclesia sancto cipriano 

Dubiura quidem non est sed multis plerisque 
manet cognitum atque notissimum in ueritate 
Eo quod menendus folienz coniunctus iuit in 
matrimonio cum uxore sua nomina Gunterode 
ordoniz per phoedere conligatione et habitaue- 
runt in unura et ganarunt villas et hereditates 
et in ipso tempore ganauit ipse menendo folienz 
et Gonterode ordonii villa uocitata Tauoadelo 
quos fuit de comes domno Gundisaluo menendi 
sicut illa obtinui ipse dux magnus m uita sua 
per consensum monacus et fratres et sorores 



(i ) Villa margaríti : a quinta ou casal de Margaride 
(.■ni Mesãofrio. Veja-se o doe. n." xxvi Montis latitu: 
veja-se a nota ao doe. n.° viu. N'este local tem hoje o 
nome de monte e deveza de Santa Maria e também co- 
nhecido com a deno.: Monte de Fras I Vr- 
cella). 



de cenóbio vimaranes et per iussionem de ar- 
riani abba qui dedit mandamento de tauoadelo 
ad ipso comité in tempore quando abuit alphe- 
tena cum gundisaluo muniuz et ganaui ipsa villa 
in ipse mandamento quando seuet ad ipsa al- 
phetena in sancto mames ad defendendum ip-a 
terra et casa de vimaranes. et abuit uerbo alli- 
gato ille comité cum ipse abba domn \ 
cum fratres et sorores in ipso monasterio habi- 
tantes ut in uita sua habuisset ipsa villa ii 
pendio suo per beneditione et ad obitum suum 
tomasset se post parte testamento quod fecit 
Rcx domno Ranemiro ad casa de vimaram 
in manus de ipse abba et SUOS fratres et 
res. et quod uerbum habuit diligenter adimpleui 
et dedit ad suo óbito uerbo ut de propinquis 
suis in ipsa villa ullam disturbationem faciant. 
Post hanc causam uenit ordonio ranemiriz et 
sua mulier domna Geluira ad multis tempori- 
bus in portugale et pressit ipsa villa per poten- 
cia et sine ullo recabito et dedit illa ad 
genro fredenando gundemariz et ad sua mulier 
mummadomna ordoniz. ipsis uero nom::i 
fredenando gondemariz quando uidit et audebat 
dicere quia non abebat in ipsa villa ulla radice 
gratulauit adplicare ad se aliquo de illa. p 
uenit ad me menendo folienzi et ad mea mulier 
Gontrode ordoniz ipse fredenandus gondemariz 
et dedit nobis ipsa villa supranominata tauoa- 
delo per precio et cartulam tirmitatis et obiur- 
gauimus illa multis temporibus et abuimus am- 
bos liberos unde procreatio fuisset. Denique 
annuit nobis próprias nostras uoluntates ut de- 
dissemus ipsa villa ad cenóbio vimaranes per 
scripturam tirmitatis. Nos uero in ipso-rouore 
permanentes uenit intirmitate ad ipsa con 
mee Gonterode unde clausit diem ultimum. et 
quando uidit se depronata narrauit mihi in con- 
cilio de gens mea et de alios muitos que 
erant nobiscum congregatos ut adimple 
omnia que cum ea uerbum abebat alligatum et 
dedisset ipsa villa pro animabus nostris ad 
cenóbio vimaranes et ad fratres et sorores ibi 
habitantes. Ohindc ego ermegildus ac nomine 
menendus fulienz quod cum ipsa mea mulier 
Gonterode ordoniz uerbum alligatum abuit deo 
adiuuante et ego adiraplebo. Domnis inuictissi- 
mis hac triumphatoribus et sub império opifjcis 
rerum que trinus in unitate extat colendus ado- 
randus glorificandus necnon et in honorem san- 
cti saluatoris sancteque tue geríftrix raarie hac 
gloriosa uirginis et sanctis apostolis petrus el 



35 



paulus iacobus tomas iacobus alpheus simul et 
iudas bartolomeus ad oritium predicationis ele- 
ctas similiter et iohoannes babtiste cum uirgi- 
nes eolalie columbe tecle christine agate doro- 
tee celesti tálamo conlocatas cum martiribus 
aciscli romani facundi et priuitiui (sic) sancti 
laurenti et comitum eius celesti cruore laurea- 
tos sancti martini episcopi sancti saturnini epis- 
copi sancti cipriani episcopi et ultimo martiri 
beati pelagio uel omnium sanctorum martirum 
nirginum atque confessorum quorum reliquie 
recondite sunt in cenóbio nunccupato vimaranes 
que est fundato ad radicem montis 1 atito et 
castro sanctus mames inter bis alueis uehemen- 
tis aue et auizella urbium bracarensium. Ego 
indigno et dei fâmulo ermegildus cognomento 
menendo, fulienz cum peccatorum mole depres- 
so in spe fiduciaque sanctorum non usquequa- 
que disperatione deitio qui etiam reatui meo 
criminibus sepe pauesco vi per UOS sancti dei 
mártires tandem reconciliari merear conspectu 
communis domini ac sanctorum omnium fida 
supplicatione uotis omnibus deposco vt ego me- 
nendus et Gonterode de nostrorum criminum 
merear uobiscum partem accipere et ueniam de 
peccatis nostris in regione uiuorum. et ideo de- 
uotioni mee extitit ut ego menendi fulienzi et in 
a uice persone de coiiiugie mee (iuntcrode or- 
doniz per unum consensum sicut conligatum 
abuimus inter nos ut de paupertula nostra fa- 
cere aliquid .mie sinete uestre otíerre debere 
sicut et ofFerimus. Concedo pro anima mea et 
pro de coniugia mea Gunterode villa desuper 
uocitata que est in mandato de tauoadelo fun- 
data integra per suis terminis et locis antiquis 
et cum suis suis (sic) adiuntionibus et cum ec- 
lesia uocabulo sancti cipriano et cum omni 
prestatione loci ipsius ab integro, etiam et in 
tizella villa caluos que nunecupant de 
nouo tempore villa uerde cum omnibus presta- 
suis que m - obtinet et quantum ego 
menendo folienzi de postea ganam uel 
potuero usque ad obitu meo sic illas confirma- 
mus post parte cenobii de vimaranes ab omni 
integritate damus cum editiciís suis mneis pu- 
mares santos deuesas montes pascuis padulibus 
aquis aquaru i • - molinarum exii 

tuim et regressum. Omnia que desuper ips.is 
villas cum suis adiunctionibus et cum omnibus 
mi bus -uis siue et eccl.esia s.mcto ci- 
um suo debito totum ab omni integri- 
tate testamus et confirmami enobio 



vimaranes et ad monacos fratres et sorores ibi 
habitantes ut sit inde illis toleratione et nos 
ante deum mercis copiosa et remissionem pec- 
catis nostris. et ampliús non habeat ego menen- 
dus folienz licentia de has hereditates que in 
isto testamento colligatas sunt deinceps in alia 
parte uindere donare testare uel commutare 
neque in aliqua pars extraneare sed in uita 
mea abeat inde toleratione et post obitum 
meum tornet se sanas et intemeratas post parte 
huius monasterii vimaranes. quo et coniuratio- 
nem confirmo per diuinitatem sanctam et re- 
gnum glorie eius. quia contra hunc factum m is 
trum series testamenti infringere conauerit ex- 
ter propinquis seu qualibet teneris homo quis- 
quis ille fuerit auferat dominus memoriam il- 
lius de terra et deleat nomen eius de libro uite 
et cum iustis non scribantur sed cum biotena- 
tos sit pars illius in eterno báratro et iude pro- 
ditore domini heres efectus et pars pena sit 
luiturus et ab omni ecclesie catholicorum ana- 
tematus et excomunicatione multatus non acci- 
piat corpus et sanguinis domini nostri ihesu 
christi portio et simili pereat et pena tabescat 
et conprehensus coram regis uel comité aut 
iudicis terre sepcies tantum conponat post parte 
huius ecclesie quantum inde usurpare quieue- 
rint. et hoc series testamenti in rouore perma- 
neat euo perenni. Notum die quod erit n e ka- 
lendas aprilis. Era M* L a XXX 1 m. a Ego ermegil- 
dus cognomento menendo frolaniz per me et in 
presentia coniuge mee gonterode ordoniz in 
hanc scripture testamenti quod lieri elegimus 
et uotum nostrum adimplendo conpleuimus deo 
nobis adiutus ego menendo folienzi in hoc tes- 
tamento manus meãs propilas confirmo cl 
n -li' iraui. 

Petrus abba manu mea confirmo Petro en- 
negOZ manu mea conf. Árias honerigoz ma- 
nu mea conf.- Osório telli/ manu mea conf. 

Pelagio sagati/. manu mea conf. M 

riz et presbítero manu mea conf. lheremias 

árias et presbítero conf. Pelagio pinioliz ma 

nu mea conf. Pelagio lili/. manu mea conf. 

lus confessus manu mea conf. Mui 

iluariz conf. Menendo pelagiz presbítero 

Christoforo uiliamirus conf. \i . • 

conf. Eita telliz quos uidi Vmarelle 
I ,sns conf. Muniu il' madoz conf. \ 

1 1 idila conf. Citi ti-lli/ qu li Vimara. 

\ arigus conf. Menendo chri tofori quos 



36 



uidi Egas louegildiz tcst. — Gondemaro be- 
rulfiz tcst. -Geldemiro ihoannes tcst. — Pela- 
gio presbítero que notuit. 

Vide Ibidem, doe. n." ^411 (1), 



XXXV 

Ex códice, qui de I). Mummaduna ittscríbi- 
tur, sumpsimus. Lectiones varias ex duobus 
exemplaribus saeculi XIII, apographis $ed 
authenticis, superadjecimus 1 



XXXIV 

Ex códice, qui titulum Livro Jc D. Mumma- 
àom prae sefert, hausimus. 

Kartula plazo de uilla de brito 

Godina fafllax et uobis petrus abba et petrus 
prepositus et fratres et sorores habitantes in 
cenóbio vimaranes pactum et plazum ligale fa- 
cit per scriptura firmitatis ut deinceps amodo 
quod crit 111" nonas ianuarii Era M a i.xxx' v ut 
teneai ista villa de britto quos ibidem conpa- 
raui filio meu osorio fafilaz ex datui uestro in 
nica uita et edificet et plantet et que nec uinda 
nec donet ad nulloque homine et post obitum 
uero meum tornet se ipsa villa post parte sci- 
miterio de vimaranes et onnes habitantes in eu. 
et si huno plazum exesserimus pariet ipsa in 
duplo uel triplo et iudicato. Godina fafilaz in 
hoc placitum manu mea roboro. Pro test. 
Christoforus uiliamiriz test. Iheremias árias 
test. Pelagio pinioliz test. Froila airas presbí- 
tero notauit. 

Vide Ibidem, doe. n." 340 2 , 



(i) "Villa uocitata Tauoadelo; ecclesia uocabulo san- 
eio Cipriano: prédio e egreja Jc S. Cypriano do Taboa- 
dello. — Castro sanctus numes: o castello de Guima- 
rães, fundado por Mummadona. Veja-se o documento 
\iv. — Villa caluos, villa uerde : provavelmente o casal 
de Villa Verde na freguezia de Gémeos. 

1 Villa Jc britto: casal na freguezia de Hrito. 



Karta de Rei dom eernando. De cai l.mpnia 
non danda 

Sub império sinete et indiuidue trinitatis 
pater et filias et spiritUS sanctus qui inanet et 
permanet in secula seculorum amen. Electus 
est in regno fredenandus serenissimus rex filius 
Sanei 1 regis et mummadomne refine et eius 
coniux Saneia regina prolix Adefonsi regis et 
Geloyre regina. Et per ordinationem domini 
ihesu ehristi peruenimus in loeum cenobii vi- 
maranes que est fundatam ad radieem montis 
lattito inter bis alueis uehementibus' aue et aui- 
zella território braeharensis in quo cenóbio re- 
condite sunt reliquie saneti Saluatbris et sancte 
marie semper uirginis et apostoli petri et pauli 
et eeteris apostoli-, et sancte eolalie uirginis 
eum eeteris uirginibus necnon et saneti torquati 
eum sociis suis et saneti laurenti eum plurirnis 
martiribus atque confessoribus Ego iam pre- 
fatus fredenandus rex et Saneia regina plaeuit 
nobis atque uoluntati nostre extitit ut pro re- 
médio animabus nostris faciraus ad ipsum lo- 
eum sanctum et tibi petrus abba et ad omnes 
elencos et deouota ibidem persistencium scri- 
turarum firmitatis ut in omnem terram quod in 
scripturis ipsius cenobii sunt colligati sie\illa- 
quomodo et mandamentos diligentissime men- 
tis nostre ordinamus atque omicidium uel ra- 
ptum fecerit aut in fossatum non fuerit non ha- 
beat licentiam nostrum vicarium eos inquietare 
non comes neque tyaphadus neque nullus homo 
in nullis temporibus proinde pario adprchen- 
dere sed tam omicidium quam raptum siue 
fossataria seu qualicumque calumpnia ibi eue- 
nerit discurrat per manus vicarii ipsiu^ cenobii. 
et sinl concesse pro animabus nostris. et in 
omnem terram saneti torquati similiter faciant. 
et sint termini ipsius cenobii de Aue in auizella 



■ nitto as \ a iantes in "/'. rt 

Mon. Historie 1. 



3; 



per ubi uestros scriptos determinam. In quibus 
terminis nullus homo audeat eos transcendere 
ad male faciendum non vicarii regis non alieni 
pro nulla accio. Quod siquis fecerit et hos tér- 
minos uidenter transcenderá pariat quicquid 
mali fecerit per sentenciam legis et insuper 
auri talenta i.° Et omnes villas siue mandamen- 
tos quod foris ipsius termini sunt et in uestris 
scripturis colligati sunt in tali honore permitti- 
mus stare ut nullus homo audeat ad male fa- 
ciendum ibi ingredi. quod siquis fecerit pariat 
sentenciam desuper scriptam. Hac tantum con- 
cedimus et confirmamus et neminem quidem 
permittimus hunc factum infringere nec módico 
inquietare. Quod siquis temerator huius rei ex- 
titerit tani filii quam nepti uel unus ex prosapie 
nostre aut ex terris regis uel comiti qui hunc 
factum nostrum infringerit sit excomunicatus et 
ab omni catholicorum cetu extraneus et cum 
iuda domini proditore parili' luat penas in eter- 
na dampnatione Amen. Et omnes scripturas 
ipsius cenobii quod ant nos presentarunt inue- 
nimus eas ueridicas et erant ualde bonas et di- 
ligenter confirmamus eas. Facta scriptura lir- 
mitatis xii* kalendas iulii. Era m' i.xxx 1 vn. a 
Fernandus rex et Saneia regina confirmamus. 

Adux magnus Gutierre adefonso manu mea 
conf. — Muniu roderici manu mea conf. IV 
remudo ordoniz manu mea conf. Pelagio fer- 
nandiz manu mea conf.— Petro gundisaluiz 
manu mea conf. — Petro pelagii armiger regis 
manu mea conf. Pelagio munionoz manu mea 
conf. — Fredenando gutierre manu mea conf. 

Nenbozano eroz manu mea conf.- — Gutierre 
egarediz dispensator regis manu mea conf. 
Gundisaluo ueniegas manu mea conf. S 
galindiz manu mea conf. Garsea moninoz 
manu mea conf. Gomice egicat manu mea 

a »n f. 

Ilduara comitissa manu mea conf.- Sub 
christi nomine sisnandus episcopus manu mea 
conf. Aiias abbatis cellenoue manu m< 

Erus abbatis sancti felicis manu mea conf. 
- Mirto oduariz manu mea conf. Gomice pe- 
lagii manu mea conf. Gutino ueniegas manu 
mea conf. Menindo gonsaluiz manu mea conf. 

Tuta uelaiz manu mea conf. — Mummadom- 
na menendit manu mea conf. Flayno nu 
noz manu mea conf. Gutierre gonsaluii 

manu mea conf. M tino sancii manu mea 

conf. 

l autem adefonsus re\ in crastro froyla 



commorans hunc factum genitorum meorum 
manu mea conf. 
Vide Ibidem, doe. n." 372. 



XXXVI 



Descripsimus ex códice, qui titulum Livro 
de D. Mummadona prae sefert. 



Carta de sancti laurentii de villa calcos 

Stephano alderetit et presbítero que sum ha- 
bitante in ecclesia uocabulo sancti laurencii de 
villa caluos placitum hgale uerbum facio ad 
uobis meo domno petrus abba fratres et soro- 
res habitantes in cenóbio vimaranes per scri- 
ptura tirmitatis ut deinceps amodo quod erit v" 
idus februarii Era u.* i.xxx a viu* ut habitei ipsa 
ecclesia iam supra dieta post uestra parte in 
mea uita et teneat illa sana et intemerata ut 
non habeat licitum ipsa ecclesia nec quantum 
sua ueritas est uindendi donandi commutandi 
nec in alia parte testandi sed quomodo illa te- 
nuit in meo iure usque hodie sit illa possideal 
in mea uita sicut superius diximus et ad obitum 
uero meo relinquat illa sana et intemerata cum 
quantum ibidem potuero auementare usque ad 
obitum meum siue hereditates quomodo et tes 
tationes et omnia rem mea ad parte ipsius mo- 
nasterii vimaranes sint concessas et perhenni- 
ter habituras uel quantum ad ipsa ecclesia ad 
prestitum hominis est. et hunc factum meum in 
cunctis plenissime habeat tirmitatis robore. Ego 
stephano alderetiz el presbítero in hoc plazo 
manu mea roboro. 

Qui presentes fuerunt. Bera pinidiz conf. 
Airas honorigoz conf. Pelagius sagatiz conf. 

Fagildus egas quos uidi -Sontarigo andul- 
fiz presbiten 1 conf. Gonsaluo didaz presbítero 
a »n I. 

Árias sagatiz quos uidi \ldereto test. Me- 
nendo test. Gutierre test. Galleta test. Nb 
nendo senoriz presbiten 1 Muar. 1 aluariz prés 
bitero conf. Froila .iras presbitero notauit. 
Ibidem, doe. n." > 1 - 1 1, 



(1) / de villa caluos 

a igreja parochial .le S. Lourem 



38 



XXXVII 

I x códice, qui titulum Livro de I). Mumma- 
dona prae sefert, hausimus. 



Karta AGN1TIO DE VII. IA MATAMALA 

In tempuribus Fredenandus rex et Saneia 
regina. Orta fuit intentio inter frater Fagildus 
et Suario exemeniz pro homicídio que uolebat 
ire suario exemeniz in villa matamála quod 
fecerat ipse homicídio malado de ouno pelagii 
et querebant illo cedare super illos homines de 
matamála et pro rauso quod fecit cidi didaz. et 
dicebant suario exemeniz quia erat sua ueritas 
et de suos auios ipsa villa cie matamála et di- 
cebat frater fagildus quia erat ueritas da casa 
de vimaranes. et coniuncti fuerunt proinde hic 
in iugarios in presentia de gomice eitaz que illa 
terra imperabat sub império Rex et ipsa regina 
et in presentia petrus abba et petrus prepositus 
et menendo gundisaluiz et gudinu ibeniegas et 
alii filii multorum benenatorum et per manus 
tiufaudus pelagio mitit. et altercarunt domnos 
de vimaranes ipsa villa pro parte de vimaranes 
cuius ueritas erat sicut et est. et altercabat illa 
suario exemenit pro sua parte, et elegerunt 
iudice pelagio sagatiz que erat constitutus pro 
iudice in illa terra et ordinarunt que iudicasset 
inter eos ueritate. el perexquisiuit inter eos ue- 
ritate et ordinauit ut iurasset frater fagildus illa 
uilla et illos homines que erat ueritas de vima- 
ranes cum iin" r homines de illa villa et ipse 
frater fagildo v" quia sic inuenit ipse iudice in 
liber quintus titulo primo sententia prima ubi 
dicit deus iudex iustus que iustitiam intem- 
peralitei" diligis et dedit ipse frater fagildus 
si et iui or homines nominibus cidi asteriz tode- 
miro presbítero segesindo uizoiz sauarico pi- 
nioli/ et iurarunt hic in sancto petro de iuga- 
per manus ipsius tiufaudus pelagio mitit. 
( >binde ego suario exemeniz a tibi frater fagil- 
dus et fratres et sorores habitantes in cimiterio 
vimaranes pactum simul et placitum a uobis 
constringimus per scripture firmitatis sub die 
quod erit in" kalendas iunii Era m 1 i wv viu" 
que amplius ego suario exemeniz uos non ca- 
lumpniet pro ipsa villa non pro homicídio non 
pro rauso non pro auolenga non per scripturas 
anteriores uel posteriores non per me non per 



rex nec per comité nec per nulla subposita mala 
nec per nulla uoce non filieis uel neptos meos 
non per filias non per géneros super illa villa 
nomine matamála et alariz unde in casa de vi- 
maranes aut in illos homines que in illas villas 
habitant inpedimento eueniat. et si hunc fecerit 
et hanc scriptura exerserit pariat ipsas villas 
duplatas et insuper auri talenta i" et ad I 
uel comité que illa terra imperauerit aliud tan- 
tum. Suario exemeniz in hac agnitio uel placitu 
manus meãs próprias confirmo et rob 

Petrus abba manu mca conf'. Petrus pre-' 
positi manu mea conf. Gomize eitaz manu 
mea cont. Menendus gonsaluit manu mea 
conf. Gudinu ibeniegas manu mea conf. 
Aloitu troitit quos uidi. 

Christoforus uiliamiriz conf. Pelagius v.i- 
gatiz conf. Pelagio mitiz conf'. Todemiro 
conf. — Eiriiío cont. Fredenandus presbítero 
notuit. 

Vide Ibidem, doe. n." 376 (1). 



XXXVUI 

Descripsimus ex códice, qui titulum Livra 
de 1). Mummadona prae sefert. 



Carta et plazo de villa qie uocatur 

portei. ia 

Roderico patriz et presbítero una cum sobri- 
nos meos uel heredibus méis cum quantos ha- 
buit usque nunc tempus villa de portella que 
est inter villa cazoranes et villa siluares ad uo- 
bis petrus abba fratres et sorores habitantes in 
cenóbio vimaranes pactum simul et plazum fa- 
cimus uobis per scriptura firmitatis sub die 
quod erit x" kalendas iunii Era M 1 i.xwx 1 pro 
parte de ipsa here litate nominata portella sicut 
superius diximus que ganauit ille abba aloito et 
domnos de vimaranes et inuenit ea super 
per suos scriptos et per uestros indagatores ut 
amplius non calumpniemus illa m nullisque 
temporibus non nos non de posteritati n 
non per scripturas anteriores uel posteritas 



1 i Imitia de matamála : predi 1 Jc M.i- 

tamá. 



3 9 



per rex non per comité non per qualibet gene- 
ris homo uiuente sed de hanc die et ora sedeat 
absoluta de nos et in cenóbio vimaranes tradita 
atque conrirmata. et si hunc plazum exesseri- 
mus de quo sursum resonat uel immodico pa- 
riemus ipsas hereditates in quadrupkrpost parte 
ipsius cenobii vimaranes et ad iudicis terre suo 
iudicato. Roderico patriz et presbítero una cum 
sobrinos meos uel heredibus méis manus nos- 
tras roborabimus. Iterum ego roderico patriz 
ro +. Qui presentes fuerunt. Donnon iulianiz 
presbítero test. Aloitus gondesindiz test. Pela- 
gio gondemari test. Fromarico scemeniz test. 
Pelagio citiz presbítero notuit. 
Vide Ibidem, doe. n.° 38o (i). 



XXXIX 



Descripsimus ex códice, qui titulum Livro 

de D. Mummadona prac sefert. 

io53 

Plazo de hereditate de candanoso 
et de fontanelo et de siqiii am 

Pelagio sisoniz et uxor mea eilena cidiz do- 
minico sisoniz et uxor mea tlamulina cidit Fre- 
mosino sisoniz Âxgeleuua sisoniz ad uobis dom- 
no oostro petrus abba fratres et sorores habi- 
tantes in cenóbio vimaranes pactum simul et 
placitum facimus per scripture firmitatis ut 
deinceps amodo quod eril \nn" kalendas agus- 
tas Era «t* LXXXX* I a pro parte Je hereditates 
que ganauit cidi gonderedit et sua mulier no- 
mine cida suariz in villa candanoso et alias he- 
reditates que ganauit QOStros parentes in villa 
fontanello et siquilan uel quantas que habemus 
et ganarunt illos et nos de sub testamento de 
rex domno ranimiro st de illa comitissa domna 
mummadomna et de sub scripturas de vimara- 
nes ut teneamus illasde manibus uestris et de 
sub uestra iussione sanas et intemer.it. is et red- 
damus ad casa de vimaranes ratione dadiua uel 

Seruitio que de ipsas hereditates solito luit exi- 



ret semper et per manus de uestros maiorinos. 
et non abeamus licentia de ipsas hereditates in 
alia parte uindendi donandi testandi uel com- 
mutandi. Sed si habuerimus uindere donare 
testare uel commutare tornemus illas in uestras 
manus et ad ipsius cenóbio vimaranes. et hanc 
scriptura de qui in post nos uenturi sunt tilii 
nepti uel de progénie nostre in hoc robore per- 
maneat. et si minime facerimus et hunc factum 
exesserimus aut in ipsas hereditates ulla tem- 
ptatione uobis miserimus per qualiue generis 
homo aut per scripturas anteriores aut poste 
riores pariemus ipsas hereditates desuper no- 
minatas pro uestra parte et ad ipsius cenóbio 
vimaranes in duplo uel trippo et ad iudicis terre 
iudicato. Nos superius nominati in hoc plazo 
manus nostras roborauimus. Qui presentes fue 
runt. Iheremias árias presbítero test. A.luaro 
aluariz presbítero test. Diago ennegoz test. 
Menendo Pelagit test. Aloitu eriz test. Didaco 
gondemari test. Emila scelemondiz notuit. 
Vide Ibidem, doe. n.° 388 1 1 1. 



XL 

Ex Livro de I). .Mummadona, sic dicto, 
sumpsimus. 

io53 

KaHTLI.A ET PLAZO DE Ml I A NEGRE1 I 1 S 

Ego árias asoiz presbítero et soror placia co- 
gnomento matre suariz ad uobis petrus abba 
fratres et sorores habitantes in cenóbio vima- 
ranes pactum simul et placitum facimus uobis 
per scriptura firmitatis ut deinceps amodo quod 
erit vn" idus septembris Era m" lxxxx" i* post 
parte de ipsa hereditate de villa negrelos unde 
:imus carta testamenti in casa de vima 
ranes et uos illa uobis dates de manibus uestris 
tenendum ad usum fructuale ut teneamus illa 
in uita nostra uel quantum -\á uobis tuerit pla- 
cibile. et non habeamus licitum de ipsas here- 
ditates in alia parte uendendi donandi testandi 
commutandi extraneandi sed sanas et interne- 



i) Villa de portella : talvez o casal ou q 
Portella cm S. Jorge de Selho Vi des- 

conhecida. — Villa tiluara . prédio na fregui 
vares, que certamente deu a denomm li fre- 

guesia. 



1 1 1 Villa candaim tia le S i i 

i ;,\\t fontanello >t siquilan: provavelmente 
os lugares de Fontêllos cl 
vares. 



4o 



ratas tencamus illas in uita nostra et ad obitum 
no.strum cum quantum ibidem potuerimus au- 
cmentare uel aplicare tomet se ad ipse cenóbio 
vimaranes et ad fratres et sorores ibidem ha- 
bitantes, et si aliter lecerimus et hunc pla/.um 
exeserimus pariemus ipsas hereditates post 
uestra parte et ipsius cenóbio vimaranes in 
quádruplo sicut in illa carta resonat et ad iudi- 
cis terre iudicato. Ego árias asoiz et presbítero 
et soror placia cognomento matre suariz in hoc 
plazo manus nostras roborauimus. Qui presen- 
tes fuerunt. Aloito eriz test. Menendo sénior 
presbítero test. Balteiro zamariz test. 
iiiini gudesteut test. Floila airas presbítero que 
notauit. 

Vide Ibidem, doe. n." 38q (i). 



XI.I 

Descripsimus ex códice, qui titulum Livro de 
1). Mummadona prae sefert. 



KARTULA DE HERED1TATE DE Vil.! A TRASARIZ 

In dei nomine. Ego dauid dominigoz in do- 
mino deo eterna salutem amen. Ideo placuit 
mihi per boné pacis et uolunptas nullisquoque 
gentis império nec suadentis articulo sed pró- 
pria mea uolunptas accessit \t lacerem uobis 
Dominico dominigoz et seniorina pelagii cartula 
uenditionis et firmitatis de hereditate mea pró- 
pria que abemus in villa trasaris subtus nu mis 
penito discurrente riuulo aue território braca- 
rense, et abet iacentia in illo casal de dominico 
inigoz sub sancti tirsi. leuat se de illa larea 
de honorico elias et ferre in illa carraria que 
uadil pro ad sancti tirssi. illa mea iin a uobis 
inde concedi i pro quo accepi de nos pretio n 

os tantum mihi bene complacui et de pre- 
tio apud uos nichil remansi in debito. Habea- 
tis ea tirmiter uos et omnis posteritás uestra 
et quicquid de ea lacere uolueritis liberam in 
dei nomine habeàtis potestatem. Siquis tamen 
quod fieri non creditis aliquid homo ueneri uel 
uenero contra hanc carta ad inrumpendum que 



ego in iuditio deuindicare non potero post parti 

uestre aut uos in uoci mee post parti uestre 
quomodo pariet uobis ipsa hereditate duplata 
uel triplata uel quantum ad uos fuerit meliorat a 
et uos perpetim habitura. Facta carta uenditio- 
nis et firmitatis notum die x"v" kalendas apri- 
lis. Era u* i.xxxx' v." Ego dauid dominigoz in 
hac carta uenditionis et firmitatis manu mea 
roboraui. Qui presentes fuerunt. cresconio test. 
Pelagio test. Dusdicos test. Honoricus test. 
Germias qui hoc notuit. 

Vide Ibidem, doe. n." jo3 i . 



(i) Villa negrelos : hoje -• Freguezia 
do Paraíso. Yeia-se a nota ao do^ 



XLII 

Ex códice, qui titulum Livro de I). Mumma- 
dona prae sefert, sumpsimus. 

ro58 

KARTA Dl OSGILDl ET CANDANOSO CUM SLA ECCLE- 
SIA ET SANCTO MANIETE ET SANTO CHItISTOFORO 

Plerumque humani generis tidelium celsitu- 
dinis debet honorari cum diuine uoluntatis- im- 
pério capud regnandi sumpmat sceptrum si in 
ipso sue electionis primórdio adtendit. Gratan- 
ter ergo iussa celestia amplectentes modesta-, 
simul nobis et subditis leges quibus ita nostri 
clementia et subcedentium regnum fuerit excel- 
lentissimum unus atque prouidens generali mul- 
titudini dispositio regerat quem ideo ordinaliter 
tunc uerus diligit cum unius humane saluti dis- 
cernere iustitiam imperai oraculis. Et quia so- 
lius tam immense dispensatione compoi 
faciendi quem expertos uisionis ueritatis addu- 
cit et operationem facti deposcit. Vnde bos me- 
lais mores eloquia ordinantes inducimus atque 
obtamus indagatione studiis reserantes. erit in 
aduentione deo sibique tantummodo consilium 
atque consequenter sit quod dixerit 
uel que promenda compleat quam inplenda de- 
promat l't dum salus competens prospicitur 
regnum tida ualentius general . Ego enim 

famulum atque seruum dei petrus abba et con- 



(i) Mons penito : monte de 1'enido, que e 
na freguezia de Mostei • -.;>-i-; 

desconhecido. — Sancti tirsi . .1 freguesia de Santo 
Thyrso de Pi 



4' 



fessus presentis legis decreta amputare elegio 
de quicquid possidcre reperitur in predictis con- 
cedere uel lacere. Ad domnis inuictissimis hac 
triumphatoribus gluriosis sanctisque martiribus 
sancti saluatoris sancteque tue genitrix marie 
semper uirginis sancti michaelis arcangeli et 
sociorum eius sanctos apóstolos petrus et pau- 
lus sancti iacobi apostoli sancti iohannis apos- 
toli et euangeliste et santi iohannis babtiste 
sancti tome apostoli sancti andree apostoli san- 
cti philippi apostoli sancti bartholomei apostoli 
sanctorum simonis et iu.de apostolorum sancti 
martini episcopi sancti romani sancti pelagii 
martiris sancti cipriani sancti stephani sancti 
lelicis sancti laurentii et comitum eius sancte 
eolalie uirginis sancte marine sancte eufemie 
sanctorutn inliani et baselisse sancti adriani et 
natalie sanctorum cosmas et damianus uel om- 
nium sanctorum uirginum atque confessorum 
quorum baselice sita est in villa nuncupata vi- 
maranes território portugalensis haut procul 
alpe sancti mametis inter bis alueis uehemen- 
tíbus aue et auizella. Ego enim sepedictus pe- 
trus abba et confessus cum peccatorum mole 
depressus in spe fiduciaque sanctorum non us- 
quaque disperatione deicio que sepe reatui meo 
criminibus et iniquitatibus mearam pauesco l*t 
per uos sanctis martiribus reconciliari mercar 
communem huc sanctorum omnium agruinafida 
supplicatione uotis hominibus imploro. Et ideo 
deuotioni tnee extitit ut ob hon >rem saluatoris 
et nostram placibilem clemenciam Concedo ad 
buis aule beatitudinis uestre et ad locum san- 
ctum supra taxatura uel seruorum et ancilla- 
r.im dei ibi persistentium id est in montelongo 
villa aminitello cum adiuntionibus et incommu- 
niationibus suis duas partes de illa integras per 
suis terminis et locis antiquis. [ta quomodo no- 
bis illa concessit rex domn i adefonso cum he- 
redibus sins c mies Nunus aloitiz et eius coníu- 
ge > imitissa domna Hduara etiam comitissa 
domna onnega simul et comitissa domna mum- 
raadomna seu et comitissa domna Tuta uegilaz 
et filiis suis ermegildus et luppe per cartulam 
lirmitatis. Adicimus etiam in ipso território 
\ illa quod dicunt villa mediana integra cum in 
communiatione de menendo et cum alias in- 
commumuniationes (sic) et adiuntiones fora de 
ipsa villa In prope simt. in uilla cellariolo et in- 
sula siue et in ahis locis cunctisque sunt sicut il 
las dedil Adeflbnsus serenissimus princeps cum 
heredibi iperius nominati et sicut in 



carta et in agnitione resonat. Adhuc enim con- 
cedimus atque contestamus ad hunc scimite- 
rium vimarânes villa osgildi integra per suis 
terminis et locis antiquis. Concedimus ad ipso 
cenóbio vimarânes siue de parentum meorum 
seu ganationes et commutationes ubique potue- 
ritis illas inuenire cum cunctis prestationibus 
suis pro remédio anime mee simul et de geni- 
tores mci. Nunc autem ordinamus ut ipsa villa 
osgildi habeant illa in ipso arcisterio sorores in 
stipendio illorum in uictum et tolleratione per 
manu abbatis qui hunc cenóbio ducatum habue 
rit et reddat ad illas tideliter illo fruetu per 
currículos annos cunctis diebus sceptis alia sua 
ratione que de hanc monasterio sunt solitas 
accipere. Adicimus hic in ipsa villa osgildi ex 
alia parte selio senra que dicent de gumilaes 
leuat se de ipso riuulo et plega in pena que di- 
cent cogUlata ab integro cum cunctis prestatio- 
nibus suis Et in ripa et de alia parte leuat se 
de illa uereda et de illo mulione ubi illa arca 
stetit et riget se in porto carrario sub agro que 
dicent novales. Isto que conclusimus cum suas 
aquas et cum omnia sua ab integro post parte 
de ipsa villa osgildi permaneat. Item uero inter 
selio ei aue concedo in hanc cenóbio villa pa- 
latiolo sicut in nostras scripturas resonat ab in- 
tegro cum cunctis prestationibus suis. Et in 
ripa selio hereditates quan tasque ibidem gana- 
uimus siue de ista parte quomodo et de illa 
alia ab integro cum quantum in se obtinet et 
ad prestitum hominis est et sicut in nostras 
scripturas colligatas sunt Et quomodo determi- 
nam cum villa antemiri et cum villa situares et 
cum villa asoredi et cum villa palatiolo et pen- 
selio et de creximir. Et in uilla situares prope 
domus sancte marie hereditates hic quantasque 
ganauimus per pretium et cartas et sicut illas 
in scripturis nostris inueneritis. Et hic prope in 

villa fontanello hereditates quantasque ibidem 
potuimus ganare uel aplicare de muitos homi 
nes quorum Domina illorum in cartas et in pla- 
citos et annuntiationes et in ahis scripturis nos- 
tris inueneritis. Et inter selio et sancta mana 
villa maurelli ab integro quanta ibidem ganaui- 
mus de louerico martini et de menendo ent et 

de manualdo menendiz et de illorum mulieri- 

bus siue et de aliis suis heredibus etiam et 
quomodo in scripturis inueneritis. El de hanc 
parte selio hic iuxta illum hereditates quintas 
hic abuil Mamara et sua mulier et suos filios 
Necnon et flamulina cum filiis suis et galindo 



42 



et suis heredibus lá tio iheremias seu de quan- 
tos ibidem ganauimus et aplicauimus ab inte- 
gro in hanc scriptura concedimus cum cunctis 
prestationibus suis. [tem adhuc contestamus et 
concedimus in ipso território villa candanoso 
per se cum ecclesia uocabulo sancti iacobi 
apostoli et hic aliis \illis nostris nominibus villa 
lauredo villa eiriz villa uarzena et ecclesia uo- 
cabulo sancti christofori cum suis dextris et 
cum suis adiuntionibus et eum omnia sua me- 
diatate integra et villa santo et medietate de 
ecclesia uocabulo saneio mamete de monte ca- 
uallos. Has uillas et ecclesias sicut in hanc 
testamento et in alias nostras scripturas sunt 
igate in unum per suos términos in omnique 
circuitu et locis antiquos leuat se de riuulo se- 
lio et perget infesto per termino de crexemir 
et perge pro ad uillare et prega in portela de 
nesperaria et exinde infesto per uallo antico in 
directo pro ad penas agutas el torna ad monte 
decocto per termino inter villa candanoso et 
uillar ubi modo eldosinho habitaui et exinde 
per cacumen montis de cauallos et plega in 
sancto mamete et conclude ipsa ecclesia et 
torna inprono per confurco per termino inter 
villa sauto et villa palatiolo et inde per termino 
de villa lauegildi et plega super illos summios 
in selio et conclude de foris ex alia parte alias 
lareas et torna cum eas infesto per ipso riuulo 
et figet se in termino de creximir ad illo porto 
de illas annias ad illa senra super termino de 
siluares unde primiter incoauimus. Istas uillas 
et ecclesias ab integro concedimus cum quan- 
tum in se obtinet et ad prestitum hominis est. 
El sub portela de uillela sub monte anniam 
villa zappianes cum omnia sua ab integro quan- 
lum ibidem ganauimus et sicut nostras conti- 
net scripturas. El m riuulo de molinos quanto 
ibidem ganauimus na sicut in scripturis reso- 
nat. Item adhuc concedimus m hanc testamenti 
i lecto palleo i a almucella de cikilaton i" ca 
sulla grecisca i" mensurio de xw sólidos deau- 
rato n' concas deauratas ilia 1' de \r sólidos et 
illa alia de XXXV a sólidos ["coppa argêntea deau- 
rata numero solidi 1 \. ' Vas,,s argênteos m es 
de XV™ xv 1 " sólidos r pimenteira seultile deau 

raia continet sólidos xvii 1 " ii' concos' éreos et 
n" aquamaniles uno amtiphonario 1" ordinum 
in 1 " psalterios equas et uaccas et quantasque 
habeo in uilla moraria montelongo et in petro- 

selo siue et in aliis locis. etiam boues quantas 
in nostras villas inueneritis seu porcos et pe- 



cora premiscua que abeo et deinceps cum dei 
libamen ganare potuero. Et mandamus pro 
DOStros cauallos et mulas et qui illos de nos 
abuerint monachos uel laicos faciant mihi cum 
eos seruitium in uita mea et post obitum meum 
sedeant prosolutos cum eos ,, fatie dei pro re- 
médio anime mee. Hatenus quod desupe: 
ptum est in hanc series testamenti sit nobis in 
uita nostra in stipendium et in toleratione et 
post huius discessum anime nostre ad parte 
scimiterii sancti et ad fratres et sorores hec 
omnia deseruiant pro remédio anime i. 
euo perenni. Ita ut nullus ex propinquis nos- 
tris uel extraneis probrium uindicantes qui se- 
culariis negotiis fuerint oceupati nisi qui post 
obitum meum abba de hoc cenóbio uel qui 
census regule sancte fuerint domino seruientes 
pro luminaribus altariorum sanctorum sahim 
elemosinis pauperum susceptione peregrinis uel 
aduentantum hospitum sint concesse et post 
scimiterii sancti confirmàte. Siquis denique 
hunc factúm nostrum in post nostrum obitum 
quam ucllet uel infringere temptauerit ep 
pus abba prepositi uel decani seu deouote aut 
quisquis ille fuerit sit anathema in conspectu 
dei et sanctorum apostolorum ut partem non 
habeat in resurreccione prima sed cum iuda 
domini proditore particeps luat effectus pari 
pena et preiuditio domini presenti euo pi g 
percussus ad uertice capitis usque in uestigia 
pedum eius lepre prouolutus coste scaturire 
uermibus sit mui tatus, ita ut ne carnes pútri- 
das terra suscipiat sed ad uniuersa ecclesia 
municatione multatus permaneat et coram 
rege pontificibus aut ducibus uel iudicis terre 
iuditio sit abdicatus ex propriis facultatibus iti 
quádruplo componat quantum inde usurpare 
uolueril post parte scimiterii huius et ad omnes 
ibi persistentium. et hec series testamenti in 
robore permaneat iugis eonis. Vaci.i series 
testamenti in die quod erit viu" kalendas mar- 
cii. Era m'ix\\\"'.- Petrus abba et confeí 
hunc uotum meum diligentissime offeri deo 
debeo et quasi in cenóbio supradicto facere 
semper procuraui atque manibus méis confirmo. 
Gomize egicat manu mea conf. Os, ,n. ■ 
telliz manu mea conf. Didacus confessus 
manu mea conf. 1'e.stella confessus manu 
mea conf. Gudesteus confessus manu mea 
conf. Ranosindus confessus manu mea C 
\'il,iamirus confessus manu mea conf. 
Fofinus confessus manu mea conf. 



tf 



Ilduara comitissa proliz Ermegildus et tuta 
conf. — Arriani prepositi conf. — Christoforus 
uiliamirus iudex. presbítero — Pelagio cidit iu- 
dex presbítero conf. — Iheremias airas presbí- 
tero conf. — Menendus pelagii presbítero conf. 
— Pelagio airas presbítero conf. 

Froila arriani presbítero Notuit. 

Vide Ibidem, doe. n." 407 1 1 |. 



(1) Alpe sancti mamei is : o cabeço onde foi edifi- 
cado e existe o castello de Guimarães. Vejam-se os doe. 
n."" xiv cxxxiii. — 1)HLi osgildi : talvez a quinta de Gilde 
em S. Torquato. Veja-se a nota ao doe. n. u xxi. — Gumi- 
laes : a freguezia, ou parte, de Gominhães. — Porto carra- 
rio : desconhecido, chamando-se porém rio do Porto ao 
rio Selho no seu principio. — Villa palatiolo : Paço, Pa- 
ço, P.icinhos, são nomes vulgares de quintas em diversas 
freguezias do concelho. — Villa antemiri : Antemil, 
lugar em Pensello. — Villa situares : a freguezia de Sil- 
vares. — Asoredi : a freguezia d'Azurey. — Palatiolo : 
talvez a quinta do Paço sita nas extremas de Fermen- 
tóes, Pensello e Azurey. — Pensello : a freguezia de Pen- 
sello. — Creximir : a freguezia de Creixomil. — Domus 
saneie marte : os passaes da egreja de Santa Maria de 
Sihares. — Villa fontanello : o lugar de Fontêllos em 
Silvares. — Villa maurelli : quinta e lugar de Mouril em 
Silvares. — Candanoso et ecclesia sancti iacobi apostoli : 
a freguezia e egreja parochial de S. ThiagO de Candoso. 
— Villa lauredo: Lourido em S. Martinho de Candoso. 

Enij : desconhecido. — Uarséna : a quinta de Vargea 
em S Maninho de Candoso, provavelmente. — Ecclesia 
sancti christqfori : a egreja parochial de S. Christovão 
de Selho. — "Villa santo : Souto, casal na dita freguezia 
de Selho. — Ecclesia uocabulo sancto maniete de monte 
cauallos: a egreja de S. Mamede sita no monte Cavallo, 
que neste sitio se denomina actualmente o monte da 
Senhora do Monte; é hoje completamente desconhecida. 
— "Viltare : o lugar de Yillar em S. ThiagO de Candoso, 

Portella de nesperaria : portella de Nespereira nas 
extremas d'esta freguezia com a de Candoso. Penas 
agutas: talvez os penedo ias extremas de 

Candoso com Polvoreira, que hoje se denominam as 
Lapas. — Monte decocto : monl avalleiro 

\maro. nas extrema 
v Cacumen monlis de cauallos . o cabeço 

onde está edificada a capella >\i Senhora do Monte - - 

Villa louepildi : quinta de Novegilde en 

de Selho. — Stnnmios ín Selio . o lugar de Sumes nas 

lo rio Selho. n is extremai das tres freguezias, 

lovão e S lorge de Selho ■ / / Mo 

: talvez nas immediacões da ponte do Rebo- 

Portella de uillela <»/• monte anniam villa jappia- 

nes : desconhecidos l\niulo de molinoi : 110 de Moi- 

'. eja-sc a not \ui 



XI.III 

l'.x códice, qui titulum Livro de I). Mumma- 
dona prae sefert, sumpsimus. 

io58 

K.\RTA DE SANCTA MARIA DE MATAMALA 
ET DE AlEZANI ET DE MORTEIRA 



Donnis inuictissimís h,ic triumphatoribus glo- 
riosisque martiribus Sancti saluatoris sancte- 
qne tue genitoris marie hac gloriose uirginis 
cum apostolis petrus paulus andreas iacobus 
iohannes item iacobus filippus bartolomeus To- 
mas Simonis et iude Mateus Taddeus et nu- 
thiam cum martiribus sancti iohannis babtiste 
Sancti martini episcopi Sancti cipriani episcopi 
Sancti tirsi Sancti uicentii leuite Sancti lau- 
rencii Sancti micahelis archangeli Sancti ro- 
mani Sancti genesi Sancti agustini episcopi 
cum ultimo martire beato pelagio necnon et uir- 
gines Eolalie Leocadie Tecle Christine Agate 
Dorote Cecilie Eufemie Columbe Marine uel 
omnium sanctorum uirginum atque confessorum 
quorum reliquie sunt recondite in cenóbio vi- 
marenensis que est fundata ad radicem aipis 
lattito inter bis aluei.-- uehementibus atie et aui- 
zella território bracharensis. Ego famulus dei 
fagilldus astrulfiz et confessus cum peccatorum 
mole depressus in spe fiduciaque sanctorum 
non usquequaque disperatione deicior qui etiam 
reatui mei criminibus sepe pauesco ut per uos 
sancti dei reconciliari mercar conspectu com- 
munis domini ac sanctorum fida supplicatione 
uotis omnibus deploro. Et ideo deuotioni mee 
extitit ut de paupertacula mea aliquid aule 
sancte uestre ecclesie offerre sicuti et offero. 
id est villa de auezani sicut tila obtinuerunt 
genitores mei et quantum ibidem ego ganam 
et conparaui per pretium et cartula firmitatis. 
et conclude ipsa villa leuai se de ribulode mo 
linos et perge infesto per termino de pinario 
et subtrahe ad montem .u\ termino de colgeses 
et perge per termino de ips" monte ad termino 
de sancti mameti et torna inprono ad illa por- 
tella de \ tile maior et descende per ipso ter 
mino ad ille villa que fuit de guardila destri- 
goz et conclude de ipsa villa terei. 1 inte| 
commutaui cum pelagio sagatiz et exinde per- 
ge .1 1 termino de matamala et torna per por 
tela de gaudiosi et inde oA termino de caluos 



M 



et torna per montecello usque in illa portela 
de sancto christofori et inde determina cum 
uilla argemiri et torna ad termino de tauoadelo 
et inde in riuulo de molinos et perge per ipso 
ribulo inprono usque prius incoauimus ipsa 
villa quantum ibidem habuimus ab integro. 
Adicimus adhuc ibidem villa mortaria sicut illa 
obtinuerunt parentes nostri et quantum ibidem 
ganaui uel commutaui cum pelagio sagatiz ex- 
tra illa de frater meus partemio que mihi in- 
cartaui illa alia ab integro ibi concedo cum 
quantum ibidem habeo. Concedo adhuc ibidem 
ecclesia de sancta maria que est fundata inter 
uilla matamala et mortaria unde mihi mentio- 
nem fecit tius meus fagildus ranemiriz diue 
memorie ut sit inde illi mercis copiosa ame re- 
tributionem omnium. ipsa ecclesia suis adia- 
cenciis et quantum ibidem ego ganaui et com- 
mutaui ab omni integritate cum quantum ad 
ea pertinet. similiter et in tauol ateio heredita- 
tes quantas ibi comparaui pro meo precio et 
cartas firmitatis necnon et in villa colgeses por- 
tiones que mihi incartauerunt Gundesaluus me- 
nendiz et suos germanos. Has \illas sicut sunt 
fundatas ab integro eas concedo cum domus 
edificiis casas cupos cupas lectis cathedras 
mensas uineis pumares saltus ligares cersales 
perales amexenales et omnia arbusta fruetuosa 
uel infruetuosa deuesas petras mobiles uel im- 
mobiles pratus pascuis padulibus aquas aqua- 
rum et sesigas molinarum exitu moncium uel 
regressum. omnia que supra diximus quante 
esl el quecumque est do et dono atque contes- 
tor ad ipsum locum sanctum iam supra dictum 
et pro uictum atque tecumentum fratrum ac 
sororum ibidem persistencium quod ibi fuerint 
et sub regulari normam uitam monasticam de- 
duxerit atque in uita sancta perseuerauerint ut 
sit inde illis tolerationem et nus ante deum 
mercis copiosa in eterna remuneratione. Et si- 
quis homo contra hunc factum nostrum ad ir 
rumpendum uenerit extra propinquis aut quoli- 
bet generis homo quisquis ille luerit auferat 

dominus memoria illius de terra et deleat 110- 
men eius de libro uite et cum iustis non scri- 
bantur sede cum biotenatus sit pars illius in 
eterno báratro et iude domini proditbre eres 

elíectus parili pena sit luditurus non accipiat 

corpus sanguinis domini nostri ihesu christi 

portio sed similiter pareat et pena tabescat et 

conprehensus coram comit uel iudicis terre is- 
tius sepcies totum componat quantum inde 



usurpare quieuerint post parte huius ecclesie 
et ad parte huius iudicis terre istius auri ta- 
lenta duo et hunc factum mcum in cunctis obti- 
neat firmitatis roborem longeua dierum. I 
series testamenti notum die quod erit vi" idus 
apri lis. Era m' i.xxxx' vi.'' Fagildus confe 
in hac scriptura testamenti quod fieri eleg 
uotum mcum adimplendo continui manu mea 
confirmo, lá ego famulus dei frater Viliamirus 
do et doni atestor ad ipsum cenobium 

vimaranensis et ad fratrum uel sororum sicut 
superius colligatum est omnia mea hereditate 
quanta habeo in ipsa villa auezani cum domus 
edificiis uel quantum ibidem habuimus que ~id 
uotum hominis pertinet ut illis habeant et pos- 
sideant et ego ante factorem omnium mercedem 
accipiat. Viliamirus confessus in hanc scriptura 
testamenti manu mea coiif. 

Petros abbas manu mea confirmo- \ 
prepositus manu mea conf. Christoforus uilia- 
mirus manu mea conf. 

Ieremias ariani presbitero manu mea cont. 

Menendo pelagii manu mea conf. Menen- 
do seniorit manu mea coi I. 

Aluaro aluariz presbitero conf. Ordonio 
iben elelias manu mea Conf. Pelagio árias 
presbitero manu mea conf. - Froila árias pres- 
bitero manu mea conf. -Gontemiro toderigiz 
manu mea conf. Menendo todegildiz manu 
mea conf. 

Diago ennegoz manu mea conf. V 
gatiz manu mea conf. Aloytus gundesindiz 
conf. • Petro toderediz quos uidit Domnon 
iuliani quos uidi — Petro gundilat quos nidi. 

Pelagius citit et presbitero notauit et confir- 
mauit. 

Vide Ibidem, doe. n.° |.io i - 



i i i Villa Jc auejani : a freguezia de S. Thomé 
cTAhbação, como as confrontações dadas pelo docu- 
mento, que são as actuaes, demonstram. - '/\ih: 
molinos : rio de Moinhos. Veja-se a nota ao doe. n 
— Tinario: .\ Freguezia de Pinheiro. Col& i fre- 

guezia Je Urgezes. — Sancti mameti : o luc.ir de S M 
mede da freguezia da Costa, sito nas extremas desta e 
cfAbbação. — 'Portella Jc valle maior: provavelmente 
a que em outros documentos se denomina portella de 
Morteiras. Vejam-se os doe. n " i\ e xxi. — Matamala : 
a freguezia de Matatná freguezia d ■ 

vos. — Montecello: Montezêllo, nor.it de monte junto 
ao lugar da Fornalha em S. ChristovSo d'Abbação. — 
Portella de sancto christofori : a portella de S. Christo- 



-p 



XLIV 

Ex Livn> de D. Mummadona, sic dicto, 
sumpsimus. 

IO?N 

Carta de i.arzelas et de castelanus 

Lvcidu ansemundiz et uxor mea Gudina ado- 
liniz pactum simul et plazum facimus ad uobis 
petrus abba fratres et sorores habitantes in ce- 
nóbio vimaranes ut deinceps amodu quod erit 
vii° kalendas octobris Era M a í.xxxx* vi a pro 
parte de omnias meãs hereditates que super 
nos inuenistis que sunt colligatas in testamen- 
tos et in scripturas de vimaranes in villas no- 
minatas-varzenellas et castelanus ripa turi' i 
que seruiamus deinceps cum ipsas hereditates 
ad casa de vimaranes et reddamus de illas ra- 
tione et illa censura per currículos annos et per 
manus de uestros maiorinos. et non mittamus 
illas in contemptionc in nullisque tempus nec 
amplius non mittamus ad uobis nec ad ipso ce- 
nóbio vimaranes ulla subposita mala per nullo- 
que homine super terra uiuente nec per scri- 
pturas anteriores nec per nullaque actio per que 
ipsas hereditates sedeat minus de casa de vi- 
maranes et semper facimus cum illas seruitium 
rectum et fideliter sicut de prius nostros inter- 
cessores fecerunt que domnos fuerunt de ipsas 
hereditates et ad casa de vimaranes cum illas 
solerunt seruire. ita et nos semper in ipso ro- 
uore stemus cumetis diebus nos et filiis nostris 
que nati sunt uel que nati fuerint. et si aliter 
fecerimus nos uel de propinquis nostris que 
ausus talia fuerit còmmittere quisquis ille fuc- 
rit pariat ipsas hereditates ad parti uestre et 
ad ipsius cenóbio vimaranes ipsas hereditates 
in quádruplo, et non habeamus licentia de ipsas 
hereditates in alia parte uindere donare testare 
uel commutare sed sanas et intemeratas tenea 
mus illas post uestra parte et ipsius cenóbio 
vimaranes. Ego lucidu ansemundiz et uxor mea 
Gudina adoliniz in hoc plazo manus nostris ro- 
luimus. Qui presentes fuerunt. Gudesteus 



confessus test. Didacus confessus test. Vistella 
test. Yiliamirus test. (Jrdonius presbiter test. 
Christoforus presbiter test. Isto plazo facto per 
manus de maiorino de Rex domno fernando 
Didago trautesindiz. Emila presbiter notuit. 
Vide Ibidem, doe. n.° 412 (1). 



XLV 

Ex Livro de D. Mummadona, sic dicto, 
sumpsimus. 

IO?Q 

HOC EST INLENTARIO DE OMNES HEREDITATES 
SILE ET ECCI.ESIAS DE VIMARANES 

In era m* lxxxx 3 vn* Regnante principe Fre- 
denandus rex et eius coniuge Saneia regina et 
sub eius império noticia uel inuentario manda- 
mus facere in terram porniijale de villas et 
mandamentos et de omnem ueritatem in undis- 
que partibus de cenóbio vimaranes. Id est e\ 
alia parte minei villa nuncupata fenuliedo et 
villa alcabre cum incommuniationes et piscarias 
per suos términos antiquos et cum cumetis 
prestationibus suis ab integro. Et hanc parte 
minei subtus montis filistin discurrente riuulo 
boruen villa laurídelo ah integro per suos tér- 
minos antiquos et cumetis prestationibi 
etiam et hic ripa minei villa amixenitello ab in- 
tegro per suis terminis et locis antiquis et cum 
omnibus prestationibus suis. Et in aula maris 
villa castiniaria seeus pontiue ab integro per 
suis terminis antiquis et cunctis prestationibus 
suis. Et hanc parte portella de uice villa de 
monimenta villa laureda villa ueliones. de nas 
villas quantum inde eonclusum est in scripturas 
de vimaranes. Et iuxta villa pausata senra de 
sequeiros integra. Et ad radice castro sanei. 1 
eruee in ripa riuulo frieido villa petroselo inte- 
gra cum omnibus prestationibus suis. Et in 
ripa limie ex alia parte villa soagio cum suos 
incommuniatos et montarios et piscarias ab in- 
tegro per suos términos et cum omnibus prés 
tationibus suis. villa tauara integra et cum suis 



|ue deve ser .-i portell.i da Tauoadelo . 

a freguezia de Pentieiro*, que as Inquirições de 
denominam Santa Eulália de Tahoadcllo - \'illa mor 
laria : o lugar de Morteirai na freguezia de Matamá. — 
Ecclttia de tancta Maria 
tamá. 



(\) Ti//.t< nominal at varjenellas et castelã 
ir de Varziell 

|Ue banha esta 
frcgue/ia 



+'■• 



prestationibus. villa cersetello ad radice c i 
maio integra et com suis prestationibus et ter- 
minis antiquis. Et de hanc parte fiumen limie 
villa sauto ab integro cum adiuntionibus suis 
sicut diuisa est per suis terminis antiquis et 
cum omnibus prestationibus suis. villa de ponte 
cum suas adiuntiones et cum suas piscarias et 
cunctis prestationibus suis per suos términos. 
villa mediana integra et cum suis prestationi- 
bus. villa zercedelo cum suas adiuntiones et 
cum suis prestationibus ab integro et per locis 
suis et terminis antiquis. hanc villas desuper 
nominatas sicut in testamento resonat. Et ad 
radice castro annofrice villa sauto in ripa 
uanade cum adiuntiones ab integro, villa zen- 
dam integra, villa uilar integra. Kt in portela 
de uanade villa uocitata portela ab integro per 
suos términos, villa de COUas integra. Kt de 
villa sancto petro et de villa olarios vi' 1 integra, 
etiam et istas \ i 11 as cum prestationibus suis et 
sicut in cartas et in testamento resonat. /•.'/ ripa 
catauo villa lalini integra cum suo mandamen- 
to, villa sautelo cum suos incommuniatos abin- 
tegro. villa fontanello etiam et cum suos incom- 
muniatos ab integro, villa inuoladi integra, villa 
arca similiter cum suos incommuniatos ab in- 
tegro, villa porrales integra, villa sancte eolalie 
cum suo mandamento ab integro, villa uilela 
cum suo mandamento integra, villa insula ro- 
donda et illa bragada in foze de riuulo homine 
integra, villa de godesteo gundulti/ integra, 
villa gontarazi. villa suari. villa uilar sauarazi. 
villa parata cum suas adiuntiones et i 1 las uar- 
zenas de parada c im sequeirolos. villa pausata 
de quintilla gaudiniz. villa uiraaranzinus et in- 
communiationes in villa molas, villas ambas 
louegildit cum suas adiuntiones. villa liuan. 
villa mauri et sendamondanes. et de uilla plana 
medietate. et de monasterio villar que fuit de 
cidi saluadorit vi' integra, et in ripa feueros in 
gualtari una pausata. et in ripa de purizo in 
gondini hereditates de zendas et de aragunti 
integras, et inter castro seco et pi, n/o inter 
casa de fofino et de árias ipsa hereditate que 
in médio iacet. Et in villa baltari et odorici 
hereditate de reirigo et de sua mulier integra. 
Etiam et in ripa feueros hereditate de piaria et 
de suos filios Aloitu maria odrocia framila et 
nasso. ista hereditate integra et est apretiata in 
\'m boues. 1 i sursum in lalini hereditate que 
pariauit iheremias et sua mulier ad ille comité 
pro illo ganado que sjvsit de villa lauridelo et 



iacet ipsa hereditate inter domo de nantilo et 
casal de idilo. et in uilla sautello hereditates 
quantas ibidem obtinuit cidi nebo/.aniz inte^ 
et de villa amares per suos términos m 1 inte- 
gra siue de uilla quomodo et de criatione. has 
villas cum cunctis prestationibus suis et sicut 
in cartas et in plazos et inuentarios seu et in tes- 
tamentos colligatas sunt et ecclesias et omnem 
totam suam uerilatem. /•.'/ in aula nutris adfo\e 
de jlwnen catam) de hanc parte villa nuncupata 
lano cum salinas et ecclesia sancti pelagii mar- 
tiris et cum omnibus prestationibus sais ab in- 
tegro per suis terminis et locis antiquis. Et in 
riuulo tinto sub monasterio de lana ecclesia 
uocabulo saneia marina integra. Et in fonte 
mala quantum ibi est nostra ueritas. Et in bar- 
queiros ecclesia iohannis apostoli integra. Et 
ripa alister monasterio (sic) de lemeni in:- j 
Et uilla abrigosa integra, isto monaster 
villa cum incommuniationes et ecclesias quo- 
modo sunt conclusas per sins términos anti- 
quos et cum cunctis prestationibus suis p^st 
parte cenóbio vimaranes permanentes ita sicut 
in scripturas et in testamento que illa com,. 
domna ilduara fecit et conligatum est. Ealenus 
et in rij.\i maris ad fo\e de Alie villa de comi- 
tis cum sua salinas et piscarias et ecclesia san- 
cti iohannis apostoli. /•.'/ intus in maré heremita 
sancti iuliani martiris ab integro per suos tei- 
minos antiquos et cumetis prestationibus suis. 
/•.'/ uilla quintanella cum criacione et piscarias 
et sicut in scripturas colligatas sunt. Et inter 
durio et at/e in aula maris villa dorron villar 
petra ficta et iohanni. has uillas cum sua cria- 
tione et cum prestationibus suis ab integr 
per suos termines antiquos. /■.'/ inter amagia 
et durio villa paramos integra per su >s térmi- 
nos sicut in testamento de illa comitissa mum- 
madomna gondesaluiz resonat. /-.'/ ad radice 
castra uermudi villa froilam integra per suos 
términos antiqu >s et cum ecclesia sancto sal- 
uator et saneia maria. /•."/ /';; villa belmirtX 
sancto iacobo et ioacino quanta hereditate ibi 
habuit reuelio et sua mulier maria cognomento 
redonda integra, item ibi et in quintanella et in 
piniarido et in alia quintanella hereditate de 
ra/im et de sua mulier ermesinda integra. Kt 
inter mazegio et villa iusti ecclesia sancto ma- 
niate >sic< cum suis prestationibus int g 1 
hic in villa iusti sancti michacl'* arcangeli et 
alias hpreditates laicales quomodo illas conces- 
sit sarrazino presbítero et pelagius diaconus. et 



47 



hic in uilla iusti hereditatc de ucderamiro sicut 
in carta resonat et alia hereditate ibi que fuit 
de roderico farilaz. Et in vila belmir m a de 
ecclesia uocabulo sancto mamete et alias here- 
ditates ibi laicales que sunt nostra ueritate sicut 
in cartas resonat. Etiam et ibidem (sic) heredi- 
tate que fuit de uasco et de sua mulier integra. 
Et in villa rloresindi medietate de quanta here- 
ditate ibi habuit petrazo et sua mulier . Et 
iuxta lagenoso mandamento de prato aluari 
integro cum villas et homines et incommunia- 
tiones et ecclesias cum cunctis prestatiohibus 
suis per suos términos antiquos sicut in scri- 
pturas resonat. Et ripa catauo de haiic parle 
ad radice penatidel villa para ta et ecclesia ibi 
uocabulo sancti iuliani. ipsa villa cum suas 
adiuntiones siue de hanc parte catauo quomodo 
et ex alia parte per suos términos anticos et 
cum suas piscarias et cunctis prestationibus 
suis sicut in scripturas resonat medietate inte- 
gra. Villa de frades per suos términos anti- 
quos et cum prestationibus suis integra et cum 
ecclesia uocabulo sancto romano. Et de uilla 
sautcllo 1111 a integra, et villa nizola per suos 
términos antiquos integra. Et de villas ambas 
leiradelas per suo. términos singulas uu a etde 
ecclesia saneia marina et villar despanzo ibi 
integro et ibi ecclesia sattcta christine. et iuxta 
ill.i villa mortaria ab integro villa brumales 
sicut in carta resonat. Et hane parle Alie man- 
damento de sobratello ab integro per mios tér- 
minos anticos et cum uillas que ibi sunt abent 
ad seruire cunctis diebus in secula seculorum 
de turio usque in lamas ,ie igo et de aue usque 
in illa armada ad portella de deua . /•.';; in ter- 
ritório uelaria nostras adiuntiones nominibus 
lamedo barreiros sancta christina culnella vilar 
plano ladrones sodenga villela parete sola et 
ibi hereditate que fuit de ersenda et de suos 
filios et alia que fuit de mansila et de sua mu- 
lier froilo et iacet in trauazos. et in aziuedo 
ripa aue alia incommuniatione que fuil >!<• gon- 
tildi. Et in cellariolo alia incommuniatione in 
seiscada que fuit de negrone et de sua mulier 

sarturia. et in culnella et pai atiolo et ramiri et 
sèíscadas quanta hereditate ibi habuit sendino. 
Et in maganos alia incommuniatione que luil 

de absalom et de sindilo et iacet npa riuulode 
molinos et iuxta domo de midu. Item et in vil- 
lar plano de hereditate que ibi ahiit sisnando 
cognoraento sando m* integra, hic in ripa riuulo 
de molinos istas incommuniationes mod 



sunt et est deuito de subratello. Et inter aue 
e/ portella de leitones villa britto cum ratione 
et incommuniatos et piscarias et cunctis pres- 
tationibus suis sicut in cartas resonat. Et hic 
in ripa aue iuxta ponte petrina villanoua inte- 
gra et cum ecclesia uocabulo sancti martini 
episcopi et cum incommuniatos et criatione et 
cum cumetis prestationibus suis sicut in testa 
mento et in scripturis resonat. }'illa palmeira 
cum homines et incommuniatos quod nostra 
ueritas est et sicut in scripturas resonat. 'Villa 
britteiros cum ecclesia saluatoris et sancti an- 
dree apostoli et heremita in illo in illo (sic) 
monte uocabulo sancto romano sicut in scriptu- 
ras resonat. Villa de caldeias integra sicut in 
cartas resonat. et ibi illa pausata que tenuit in 
atondo manualdo amarelliz et confessus. et ec- 
clesia sancti tome apostoli. Et inter aue et 
pra/u aluar villa donini per suos términos an- 
tiquos de ipsa villa e toda v a de gutterre froi- 
laz. et hereditate que ibi habuit domna adosin- 
da. et casal de gondulfo gutierrit cum presta- 
tionibus suis sicut in cartas resonat. Et de villa 
rezulli per suos términos nu 1 integra. Et uilla 
plana cum ecclesia uocabulo sancti stephani ah 
integi i cum adiuntionibus suis sicut in testa- 
mento resonat quos fecit pelagio guntemiro. 
Et inter aue et aui\ela ad illos brazos rilla 
negrellos gatellos integras cum presta- 

tionibus suis. et de villa guandalari sicut in 
scripturas resonat. villa cazoranes. villa pausa- 
da integra, villa ueiga. et hereditate de insto 
menendit. /*.'/ de hane parle selio uarzena por 
tella. de istas uillas desuper nominatas sicut 
illas in scripturas inuencritis et midi cum eas. 
/•.'/ de hane par/e selio mandamento de canda- 
noso per suos términos antiquos cum villas et 
ecclesias et cumetis prestationibus suis ab in- 
tegro. Et .?./ illa ponte de aui-^ella monasteriu 
de moraria cum uillacoua et uarzena et suas 
adiuntiones in uillar et in sancto martino. l-'.t 
ex alia parte auizella villa castiniana et villa 
sánguinedo integras per suos términos et cum 

omnibus prestationibus suis . Et uilla negrellos 

llfi cum suos incommuniatos et suas ue- 
ritas que ibi habent ad seruiendum. Et in uil- 
larino hereditates quantas m scripturas reso- 
nat. Et ripa riuulo de molinos villa sanei" mar- 
tino de comité cum deste rici et martini integras 
cum prestationibus suis et per suos términos 
antiquos. Villa nespereira integra cum criatio- 
ne et cumetis prestationibus suis per suis ter- 



|8 



minis et locis antiquis. ^Mandamento de riba 
ani^ella integro per suis terminis et locis anti- 
et cumetis prestationibus suis sicut in tes- 
tamento resonat et in scripturas colligatum est. 
Etiam et uillas nominatas sala adtanagildi et 
caluos de garsea ennegot et alios caluos que 
fuit de pelagio guntemiri. lias villas integras 
cum incommuniationes et cunctis prestationibus 
suis et sicut in cartas ipsas villas de ripa aui- 
zella inueneritis in scripturis illas. /.aliara cel- 
I a rido et villas alias que ibi lacte sunt qui nos- 
t ia ueritas est et sicut in scripturas conligatas 
sunt. Mandamento de tauoadelo cum riuulo de 
molinos colgeses piniario et auezani quomodo 
diuidet per suos términos anticos ab integro et 
cum cumetis prestationibus suis ita sicut in tes- 
tamento et in cartas et placitos et in scripturas 
conligatum est. et villa sic uocitata tauoladelo 
que ibi fecit ille comité domno Gundesaluo et 
ecelesia ibi sancto cipriano. Mandamento de 
\ersedo Et riuulo maio et uilla ibi sancto mar- 
tino que fuit de domna farega etiam et alias 
uillas hic in riuulo maio sicut in cartas et in 
testamentos et in scripturas conligata sunt cum 
prestationibus suis. istos mandamentos et villas 
per suos términos et locis .antiquos. Manda- 
mento de mortaria cum uillas que in carta re- 
sonat ab integro per suos términos antiquos 
cum cumetis prestationibus suis . Et ;;/ monte 
longo villa moraria cum suas adiuntioties et 
cum suos homines et cum ecelesia sancti mar- 
tini episcopi ab integro per suis terminis et lo- 
cis antiquis et cum cunctis prestationibus suis. 
ita ut sicut in testamento de rex domno ordonio 
resonat. /•.'/ ad radice de portela villa portella 
siluares ab integro cum suas ecclesias quos fuit 
de ordonii i romanit. Mandamento de caidi cum 
uilla atanes et lubaria et quintilanes. etiam et 
istas que sunt de mandamento de caydi et to- 
tum quomodo diuisum est per suos términos 
anticos et lenzarios et ecclesias et cumetis prés 
tationibus suis ab integro. Mandamento de aro- 
nes cum uilla paredes et uar/enella et ecclesias 
et lenzarios et fossadarios et fiscalia facientes 
ab integro per suos términos antiquos et cum- 
etis prestationibus suis ita sicut in testamento 
et in scripturas resonat. Mandamento de tra- 
ua\olus et mandamento de gullanes cum homi- 
nes fossadarios et fiscalia facientes et trebuta- 
et ecclesias et cum omnibus prestationibus 
suis ab integro per SUOS términos anticos et si- 
cut in testamento et in scripturas conligata sunt. 



^Mandamento de uilacoua cum Jleitas et pe- 
troselo et uilarino cum homines que tributo 
reddent et fossadarios seu et fiscalinos et ec- 
clesias cum cumetis prestationibus suis ab in- 
tegro et per suis terminis et locis antiquis sicut 
in testamento et in scripturis resonat. Manda- 
mento de agrela cum homines fossadarios et 
fiscalia facientes et trebutarios et ecelesia san- 
cta christina ab integro per suos términos an- 
tiquos et cum omnibus prestationibus suis sicut 
in scripturas resonat. Item inter aue et selio 
villa siluares cum homines et adiuntiones. ri- 
quilanes. vilar ardam, fontanello. palatiolo. var- 
ramondanes. trepezido. zendam. portella. hanc 
villas cum homines de mandamento et lenzarios 
et stercarios et ecclesias et cumetis presi 
nibus suis ab integro et per suos términos an- 
ticos. ita sicut in testamento et in scripturas 
est colligatum. et hereditates que ganauit digno 
baharit et sua mulier domna animia inter aue 
et selio integras sicut in scripturas testamento 
placitos resonant. et si seruirent cum eas ad 
casa de vimaranes sua progénie bene tiat et si 
noluerint ueritate cum illas dicere et seruitio 
lacere careant illas. Et inter palatiolo et san- 
eio ihoanne villa uisterlani integra cum presta- 
tionibus suis esceptis vi* de sancto laurenzo. et 
hic in ripa uernegana villa froiani medietate de 
illa quomodo est conclusa per suis terminis an 
tiquis cum omnibus prestationibus suis. 
uillas sicut in testamento et in cartas de pela- 
gio guntemiri sunt conligatas. Monasterio san- 
cti iohajine que est fundata in ripa aue iuxta 
ponte petrina et suas incommuniationes in oli- 
uaria et in felíci sicut in testamentos et in scri- 
pturas resonat. Uilla antemiri integra cum sua 
criacione et cum ecelesia sancto ihoanne de 
pensello et cumetis prestationibus suis per suis 
terminis et locis antiquis sicut in testamento de 
pelagio guntemiriz resonat. Mandamento de 
santo cum homines fossadarios et fiscalia fa- 
cientes. et villa ibi que fuit de comes suarío 
roderici et de eius coniuge comitissa d mina 
geluira. et ecelesia ibi fundata sancti saluato- 
ris. et in ferrocinti ecelesia sancti bartol 
apostoli. hanc mandamento et uilla cum cunctis 
prestationibus suis ei per suos términos anti- 
quos et sicut in scripturas resonat. villar sana- 
ra/ que est inter sauto et placidi ab integro et 
sicut in testamento maior resonat et est debito 
ips,. uil.tr de illa degania. Villa placidi sicul 
et in scripturas de pelagio gontemiriz resonat. 



49 



ipsa villa cum domibus suis et ediriciis et cum 
nales in omnique giro ab integro et de 
tota uilla de fora medietate integra cum omni- 
bus prestationibus suis. Villa felici quantum 
de illa in seripturis resonat. et illa senra que 
iacet in ripa aue integra quomodo se" leua de 
strata maior et riget se in illo porto de sancti 
claudii et in illa uarzena qui in testa de ipsa 
senra iacet in ripa de ille arrogio qui intrat in 
aue sub illo molino. et hic in felici illa pausata 
que tenuit ennego lopiz de dato de domnos de 
vimaranes integra, et per tota illa uilla alias 
hereditates qui in scripturas resonant et que 
nostra ueritas est et homines ibi in ipsa villa 
et in elanzi que sunt debito de mandamento de 
sauto. TV//c7 lauredo sicut in carta et in ■-cri-' 
pturas resonat integra cum prestationibus suis. 
villa gumilanes quomodo illa incominuniarunt 
homines ibi habitantes ad rex domno ranemiro 
et sicLit in scripturas resonat. et in cidofacta 
suas adiuntiones et ipsa uilla gumilanes illos 
homines ad casa de vimaranes totós seruitio 
facientes. Villa cecili cl aldiani integras cum 
pmnibus prestationibus suis et cum tota illa 
criationc sicut i] las obtinuit pelagio guntemiri 
et sicut in suo testamento resonant et ibi in 
ipsa uilla aldiani alias hereditates que ganauit 
oueco ennegoz et ecclesia sancti mameti et cum 
prestationibus suis. 17//.; creximiri ab integro 
cum suas adiuntiones et ecclesias et cunctis 
prestationibus suis per suis terminis et locis 
antiquis sicut in testamento resonat. 17//.; aso- 
redi cl uilla pinario cum adiuntionibus suis. 
Margaridi et lattido cum illa scusaduri et cum 
ecclesias sancto petro de asoredi cl sancto iu- 
liano cl sancta marina de laurosa cl sancto 
romano, has villas et ecclesias cum cunctis 
prestationibus suis et per suis terminis et locis 
antiquis ab integro sicut in testamentos et in 
scriptui i. et heremita saneio mamete 

de c.istm. /•.'/ c.v ali., parle aui^clla villa sala 
de barrosas cum suas adiuntiones et cum ho- 
mines de mandamento que concessil ad uima- 
ranes ille comité domno gondesaluo et per illa 
uilla alias incommuniaciones. id est riarelo de 
sus, mo et medietate de eccli I aurem 

cio et castrellos integra, et de tota uilla de 
sangunedo duas quintas integras et illa cna/oin. 
\ irdelo integro et ecclesia inte- 

g incto martino et medietate de ecclesia 

sancto stephano et medietate de eccles: i 

tilippi apostoli et sancta eolalia de ban 



tegra cum sua dadiua et ecclesia sancto ma- 
mete integra et heremita sancto uerissimo cum 
suas adiuntiones ab integro, hanc villa sala et 
adiuntiones et ecclesias desuper nominatas cum 
cunctis prestationibus suis et per suis terminis 
et locis antiquis ita sicut in testamentos et in 
scripturas et placitos conligatas sunt]. Et c.v 
alia parle sancto ueressimo de monte caluelo. 
vila molas, de ipsa villa nu* integra per suos 
términos, et de villa siluares uu'' integra, et de 
ecclesia sancto adriano mi" integra, has villas 
et ecclesias desuper nominatas per cunctis ter- 
minis suis et cum suis prestacionibus et sicut 
in testamento et in scripturas et in colmellos 
de domna sabida resonat et de tota illa criazon 
medietate integra. Et de uilla penacoua cum 
sua ecclesia m es partes integras per suos tér- 
minos antiquos et cunctis prestationibus suis 
sicut in scripturas resonat . Monasterio de ~ x cr- 
nadelo et ecclesia sancto petro et ecclesia san- 
cto iacobo. de ip>a ecclesia [II a integra et ille 
monasterio cum suis dextris integro et de tota 
illa alia villa de fora u'" partes integras, et de 
villa uaizenella ir" partes integras, et iacet 
ipsa villa inter randi et platanoso. lã in uilla 
unione I a pausata. et de villa castrellos im J in- 
tegra, et de ecclesia sancti andree apostoli nu a 
integra. Et de uilla sangunedo que est in fer- 
reira ad radice montis cordube uu' integra. Et 
de villa attanes ripa durio nostra ratione. hanc 
monasterio et uillas cum adiuntiones et eccle- 
sias ab integro sicut desuper scriptum est per 
terminis suis et cunctis suis prestationibus ita 
sicut illas obtinuit uelasco froilaz in sua uitaet 
sicut illas concessit ad cenóbio vimaranes et 
post sua morte etiam sicut ipso monasterio 
cum suas ueritates confirmauit rex domno fre- 
denando et eius coniuge domna Saneia ad ípse 
cenóbio vimaranes per scriptura firmitatis. Villa 
aluarenga quos concessit astrulfo petriz et 
presbítero et soror uegilia et ibi ecclesia uoca 
bulo sancta marina et sancto iohanne. ipsa villa 
aluarenga sicut illa obtinuit petro presbítero 
cum suas ecclesias ab integro per suis terminis 
et cunctis prestationibus suis. et de he redita te 
odrocia et de gondemaro medietate intej 
de uilla de gesilli que luit de suo marito no- 
mine SOttO medietate integra, et de uilla rc/e- 
mondi medietate integra, et ille agro que di- 
cent tritical integro, sunt ipsas villas sub monte 
caluelo et in ripp.i riuulo sause et quomodo di- 
uident per termino de n pei uilla ma/a- 



5o 



naria et cum uillanoua et quantum ibidem fuit 
inter ipsas villas hereditates de domna senio- 
rina et quantas ibidem ad ipsas ecclesias testa- 
runt alios homines. et in villa zamarini heredi- 
tate que fuit de tiu traseiro et quantaque sua 
mulier abuit ab integro. Mane hereditates et 
ecclesias desuper nominatas et alias multa 
in testamentis et in scripturas resonant ab in- 
tegro post parte cenóbio vimaranes cum cunctis 
prestationibus suis. /•."/ insausa ad radice mon- 
tis sancto lelice de felgeiras rubeas villa plata- 

i ab integro cum cunctis prestationibus suis 
et cum ecclesia uocabulo sancte marie uirginis. 
Et in uilla margaridi una adiuntione. villa 
santon integra, villa mauri integra et de eccle- 
sia sancti georgii medietate villa longos et fer- 
ramondanos. villa arnosella sicut in scriptura 
est conligata. has villas et ecclesias cum cun- 
ctis prestationibus suis sicut in testamentos et 
in scripturas resonat. /■.'/ ;'// ripa sai/se iuxta 
Iodares villa pausada integra cum prestationi- 
bus suis. et inter riuulo sausela et sequeiros de 
tota ipsa villa que in médio iacet ubi iafar ha- 
bitat in'' integra, et ad radice castro azarias 
villa pratuantille cum suas adiunciones et eccle- 
sias sancto saluator et sancto iohanne ab inte- 
gro per suos términos, hanc villa et ecclesias 
cum prestationibus suis et hereditates ibi de 
mortuorum in ipsa villa que nostra ueritas est. 
/•.'/ ;';; ualle arreçosinus sub castro saneie ma- 
rie ripa tamice villa ollarios cum suas adiun- 

es et cunctis prestationibus suis ab integro 
et quomodo ília obtinuit domno bahaluli in uita 
sua et post sua morte sicut illa incartauit domna 
sesgundia cum suos filios nominibus anserigo 
adefonso nezerone susanna et gutierre ad gon 
temirus confesso et sicut in testamento de SUO 
tilio pelagio gontemiriz resonat. /•.'/ ad radice 
penafidel villa cannas ab integro per suos tér- 
minos antiquos et cunctis prestationibus suis et 
ecclesia sancti marlini episcopi sicut ipsa uilla 
concessit Luzidu naustiz ad ille comité árias 
menendit et ad sua mulier illa comitissa no- 
mina emderia per cartula firmitatis et sicut in 
cartas de vimaranes conligatum est. /•.'/ in ripa 
tamice villa lusidi. villa trauazus integra cum 
suo porto et suas piscarias et ecclesia uocabulo 

saneio mamete de ribazales cum suis dextris 
et cum adiuntionibus suis ab integro, villa be- 

nis dauis et ecclesia sancto lelice. et in \illa 

abregam nostras ueritates. hanc villas ei eccle- 
sias cum omnibus prestationibus suis et sicut 



in scripturas sunt conligatas. In ripa tamice 
villa palatiolo áb integro cumetis aprestationi- 
bus suis sicut in testamento resonat. Et in fer- 
raria villa palatios ab integro per suis termi- 
nis et locis antiquis et cum suas adiuntiones et 
ecclesia saneie colalie uirginis et cum cunctis 
prestationibus suis. Villa colina integra per 
suos términos antigos et cunctis prestationibus 
suis. Et de uilla sala medietate integra cum 
suis prestationibus. et de villa uillela mi* inte- 
gra cum suis prestationibus et illas decimas 
que sunt ueritate de uilla palatiolo et colina et 
ecclesias sancto michael de castellos sancti 
christofori de lauredo et sanctorum cismas et 
damianus de balesteirus. istas ecclesias habent 
illas suos domnos ad tenere et darent inde da- 
diua in uimaranes. ita scriptum desuper sicut 
in testamento et in scripturis resonat. Et hic 
in ferraria villa gondesindi cum suas adiuntio- 
nes et ecclesia uocabulo sancto petro et cumetis 
prestationibus suis. de hanc villa cum totó suo 
debito medietate integra post parte cenobii vi- 
maranes sicut in testamento que fecit honnega 
didaz et in scripturis est conligata. Et hic etiam 
in ferreira villa portella et adiuntiones gau- 
diosi tomistanes. sautello et in parada [' incom- 
muniatione. Et in villa moreira alia incommu- 
niatione ubi diceni castiniaria gondini. et in li- 
geirola r' ecclesia uocabulo sancti iacobi a 
toli integra cum suis dextris et i" senra ibi est 
integra, et in Íamos, > ad sancta maria 1" casal 
que fuit de dauid randiz integro. Et ;';; uilla- 
cotia r l incommuniatione que fuit de tiu patre 
integra, et ibi in villacoua alia incommuniatione 
que fuit de tiu gondemaro. etiam hic ih uilla- 
coua alia incommuniatione que fuit de fuit 
de tiu olidi. /-.'/ ;'/; monte corduba de hereditate 
de tiu gondemiro medietate integra, et in por- 
tella Je negrellos ]' ecclesia uocabulo sancti 
cipriani integra cum suis dextris et hered I 
quantas habuit árias auoliz ab integro sicut in 
suo testamento resonat que de illas fecit in ce- 
nóbio vimaranes. et deto montis cordube iu 1 
integra et mannini. istos cum criacione uaquei- 
ros et equarizus et sicut in colmellos et inuen- 
tarios et in scripturis resonat. /-."/ inter dorio 
et aquilàr villa mellares ab integro cum adiun- 
tionibus suis siue c\ alia parte durio quom 
Je hanc parte et cum ecclesia sante marie sem- 
per uirginis et sancto uerissimo per suis et lo- 
cis antiquis et cunctis prestationibus suis et 
quomodo diuidet ipsa villa per monte acul 



5i 



perget ad monte de petra taliada inter cabro- 
nello et mellares et uay per riuulo maio et 
plega in durio et conclude piscarias sub domus 
sancte eolalie et perget ad monte de meda in- 
ter fermedo et mellares et inde ad uilar que 
dicent lauercos medietate integra qui hóstia ue- 
ritas est et exinde perget ad piscaria de abbate 
etiam et de ipsa piscaria nostra medietate in- 
tegra et exinde conclude innia integra et perget 
de alia parte durio inter mansion frigido et me- 
dolas et inde ad illa portella inter villacoua et 
mellares et torna pro ad carrazito et figet se in 
monte agudo unde primiter incoauimus. et que 
sunt fora de términos alios uillares que ad ipsa 
villa abent ad seruire. Id est de uillar longo 
1111 a integra, et de uilar brandilani cum suas 
piscarias, et suas ecclesias et cunctis prestatio- 
nibus suis m a integra, hanc quod desuper re- 
sonat ab integro sicut in testamento de rex 
domno ranimiro et in scrip.turas conligatum est 
post parte cenobii vimaranes ab integro perma- 
nere. Villa sandi ambas illas pausatas que fue- 
runt de illas sorores et ecclesia sancti martini 
episcopi. et in villa palatiolo i* pausata integra 
et de illa ecclesia uocabulo sane ta sauina me- 
dietate integra. Et in uilla de anegia in" pau- 
satas integras cum prestationibus suis qu 
illas concessit ille preposito domno toderedo et 
illas sorores domna ebrilli et domna ermosinda 
et domna trudilo et ipsas pausadas cum suas 
piscarias in durio ita sicut d» uper scriptum est 
et in scripturas resonat. Item et in ripa durio 
ad radice de pena alua villa eitolacta ab inte- 
gro per suos términos el cum omnibus presta- 
tionibus suis. villa palatios que fuit de ille co- 
mité scemeno didaz ab integro per suos térmi- 
nos et prestationibus suis. villa saneia leocadia 
sic villa quomodo et ecclesia integra et cum 
omnibus prestationibus suis. villa nugaria inte- 
gra per suos términos et cumetis prestationibus 
suis. villa iacintus integra, villa emilanes inte- 
gra et ecclesia sancti iacobi apostoli integra. 
villa castro, villa ebreheimes integra, villa auo- 
nes integra, et sunt ambas ipsas villas subtus 
monte genestazo per suos términos et cunctis 
prestationibus suis. et in villa alarizi illa uar- 
zena de nouales que ibi iacet integra, villa me- 
dugalos integra. Krmello cum suas villas sme 
de hanc parte durio quomodo et e\ alia cum 

debito e( cunci 
villa de cabruno integra per suos términos et 
sua ratione de villa secarios. et in ripa tamice 



villa de uilar integra et est subtus montis pe- 
trosello. villa lauridello integra, villa onegildi 
integra, villa pausata integra, has villas cum 
cumetis prestationibus suis et sicut in scriptu- 
ras conligatas sunt. Incommuniationes in mare- 
zos. Et ex alia parle durio villa uocitata ro- 
marizi que est in ripa alarda vallis discurrente 
arauca ab integro per suis terminis antiquis et 
cunctis prestationibus suis. et de uilla gudini 
im a integra et de uilla traciani mi* integra, et 
de uilla trezi mi" integra, et de villa oliuaria 
Hll a integra, has villas cum suas adiuntiones et 
cum suas piscarias et cumetis prestationibus 
suis per suos términos antiquos et sicut in scri- 
pturas resonant. Item ecclesia sancti iacobi et 
hereditates laicales de magister manilla ab in- 
tegro siue de auios quomodo et de parentes 
suos et sicut illas concessit per cartula testa- 
menti ad cenóbio vimaranes cum omnibus pres- 
tationibus suis. Monasterio sancti torquati per 
se etiam et cum suas uillas id est villa rex villa 
uillar villa citofacta cum ecclesia sancto felici. 
et in villa gumilanes quanto ibi sua ueritas est. 
villa roboreta. villa trasarici. cum ecclesia san- 
ctorum cosmas et damianus. villa sagadi. et in 
villa lobaria suas ganationes. et inter quintila- 
nes et raudulfi ecclesia uocabulo sancta marta 
cum suis dextris et quod ibi sua ueritas est. 
villa astrulli et ecclesia ibi sancta leocricie. has 
villas quomodo in testamento de rex domno 
ranimiro cl m commissorio conligatas sunt. /;; 
ripa riuulo tório villa cellafano cum ecclesia 
sancto iuliano integra et adiuntione in uillarelio 
et uillares tauolazola guandilanes et cornudella. 
/•.'/ in ripa aue villanoua cum suas adiuntiones 
integra . Et inter catauo et penafiel villa cani- 
zada integra et ibi \w\-\ ecclesia. Et inter pra- 
tualuari et aue ecclesias sancto micaele de ca 
et sancto martino de lauredo et sancto 
le uentosella. Et in ripa neine ecclesia 
uocabulo sancta marina integra cum omnia sua 
ueritate. Et ex alia parte limie villa p! 
integra cum suas ecclesias et cum quanto sua 
ueritas est- per suos términos antiquos et cun- 
ctis pre bane desuper scriptum 
terii sancti torquati cum totó sim debito 
post parte cenobii. vimaranes permanent. Et in 
extremis ex alia parte durio castellos. id sunt 
l im suas villas. longobria. terrenio. 
moraria, nauman. uacinada. pennadedomno. 
amendula. seniorzelli. alcobria et cai 
penas cum totó suo deuido. /•.'/ illuc in exlre 



3 2 



mis uillas nominatas id sunt Treuules integra, 
villanoua integra. \ i I lar sico integro, sabadelli 
integro, veiga integra, ecclesiola integra, spi- 
nosa integra et nace integra, nas uillas per suos 
términos anticos et cumetis prestationibus suis. 
/•.'/ inter durio et barrosa villa baldigi per suos 
terrnii ib integro, et latent fora 

ipsas comparationes ad ipsa uilla deseruientes. 
Et ad portum durio inter riuulo et san- 

martinu villa sancta maria cum suas adiun- 
tiones et cum suas piscarias per suos términos 
antiquos et cum cumetis prestationibus suis ab 
integro siue ex alia parte durio quomodo e1 
hanc parte durio. villa oliuaria integra cum suas 
adiunciones et suas piscarias et cum villa que 
fim de abzakeri et ipsa cum suas adiuntiones 
etiam et per suos términos antiquos et cunctis 
prestationibus suis. villa barqueiros cum suas 
adiuntiones et suas piscarias per suos términos 
et cunctis prestationibus suis ab integro. De 
nila villa uarzena cum suo porto et cum 

piscarias ab integro. Et in ualle de arauca 
villa santo de mellares que iacet inter uilla 
arouca et villa laurosa. et in villa eirizi et villa 
ademondi ipsa uilla de santo per suis terminis 
antiquis et cumetis prestationibus .suis ab inte- 
gro. Et inter durio cl colimbrie prope flumen 
vauga villa alcaroubim integra et cum .sua pres- 
tancia et con suas salinas sicut in testamento 
resonat. villa sancto martino que iacet flumen 
dorio et inter villa oliuaria et campaniana. villa 
creiana cum sua prestancia et cum suas pisca- 
rias et per suos términos et cum omnibus pres- 
tationibus suis et homines ibi habitantes ab in- 
tegro. 
Vide Ibidem, doe. n.° \u • 



in Grande parte dos prédios enumerados n'este 
inventario não são situados no termo de Guimarães : 
inserimos porém o documento na integra para se apre- 
ciar a importância, que j.i em 1039 tinha attingido o 
mosteiro vimaranense. <>< prédios situados no termo de 
Guimarães vão encerrados entre parentheses quadrados, 

rttando que nos parece pertencer tam 
termo de Guimarães ripto in território uelaria. 

"Villa belmir et sancto iacobo et ioem 
3 l hiago de Ronfe, que ainda nos lins do século \\ e 
princípios do xvi conservava officialmente n denomina- 
ção de lielmill e nos lins deste século já tinha a de 
Ronfe, sede e freguezia m.iis importante d'elle. De S. 
Joaquim, iocino, não ha tradição. A villa belmir já é 



\\.\ I 

Ex códice, Livro de D. Mummadonnu, sic 
dicto, descripsimus. 

I { >| M I 

CARTULA III PI \/J> DE MONASTERIO 
Dl VILLANOUA 

I pelagiz et menendo pelagiz et S 

pelagit et ermesinda pelagiz simul et filius de 
nuno pelagiz id sunt menendo nunit et lopa nu- 
niz pactum et placitum facimus ad uobrs petrus 
abba et Arriani prepositi fratres et sorores ha- 
bitantes in cenóbio vimaranes sub die quod em 



mencionada em um documento de io33 ri 
Histórica, doe. n." 2781.— Quintaytella: Quintella, lugar 
em Ronfe.— Piniarido : desconhecido. Masegio : tal- 
vez Mogege, freguezia que, em parte, estava compre- 
hendida no couto de Ronfe. — 'Villa iusti : casal de Villa 
juste em Ronfe, que nos emprazamentos do século 
xviu se denomina também Gremil e hoje d'Alem, sito 
junto ao lugar de Gremil — Ecclesia sancto mamete : 
nenhuns vestígios restam, nem mesmo tradicionalmen- 
te desta egreja. — S.victi michaelis arcangeli : a ca- 
pella de S. Miguel junto á quinta desta denomi: 
foi edificada nos tins do século xvn e princípios do xvm 
em recordação d'outra que existia em tempos remotos 
como a tradição narra e este documento confirma. — 
In villa belmir . . s.mcta mamete : a egreja parochial de 
S. Mamede de Vermil.— Villa floresindi: desconhecido. 
— Sobratello : a freguezia de S. Thiago de Sohradello, 
hoje da Povoa de Lanhoso. — Turio : rio Tório. -Veja-se 
a nota ao doe. n° xxiv. — Lamas de igo : talvez a 

madarias sobre o rio Tório nos extremas das fre- 
guezias d'Arosa e Castellóes. — Tortella deua : > : 
nhecido ; talvez o lugar da Portella na freguezia d' Agrei- 
la, hoje de Fafe. — Território uellaria : os lugares d'Avi- 
Iheira, talvez, n is fn guezias de Castí \ i la. — 

Portella de leitones : a freguezia de S. Martinho 

Villa britto: a freguezia de Britto. — 'Ponte pe- 
trinã : a ponte de S. loão sobre o Ave. Veja-se a nota 
ao doe. n." viu. — Villanoua. . . sancti martini episi 
o lugar de S. Maninho em Vill de. Vejam* 

doe. n. ' xi, xix e xxvii. — Villa palmeira 
zia d( idia de Boieiros, que em i35l SC de- 

nominava Santa Leucaya de Palmeira d'apar de llritei- 
ros (Arch. . ; 1 ■ 1, Livro dos Contractos é 

ses. :1 Villa I ■ 

freguezia do Salvador de Britêiros. — Sancti andrt 1 1 
toli : capella de Santo André que a tradição col 
meio da encosta do monte da Citania s xano: 

a ermida de S. Romão no alto da Citania 
caldeias ' P- 1 - 



53 



n e nonas septembris Era m* i.xxxx a vm a pro 
parte de monasterio de villanoua cum adiuntio- 
nibus suis pro illa 1111 a de ipsu monasterio quod 
deuindicauimus de tia nostra in concilio vima- 
ranes ut tencamus illa in nostra uita et riliis et 
neptis similiter faciant et non habeafnus licen- 
cia de ipsa mi 1 de ipso monasterio uel de adiun- 
tionibus suis uendendi nec donandi nec commu- 



tandi nec testandi nec in alia parte extraniandi 
nisi ad casa de vimaranes. et si quamuis que- 
sierimus uindere aut donare iermanus ad sobri- 
nus uel progénie nostre unus ab alios placuit 
quia sic faciamus illa sémen de istos que in 
placitum resonant. et si quamuis pro alguna 
occasio per que uendamus in parte extranea 
non sit licitum nisi ad dominós qui fuerint ha- 



rochial e freguezia de S. Thomé de Caldellas. — "Villa 
donini : a freguezia de Donim. — "Villa repilji : desco- 
nhecido. — Villa plana : o lugar de Villa Chã na fregue- 
zia de Santo Estevão de Briteiros. — Ecclesia sancti ste- 
phani: a egreja parochial de Santo Estevão de Britei- 
ros. — "Villa negrellos : a freguezia de S. Miguel do Pa- 
raíso. Yeja-se a nota ao doe. n.° i. — "Villa guandalari, ca- 
joranes,utMga: desconhecidos. — Paujada: talvez o lugar 
de Pousada em Gondar. — Uarjena : talvez a quinta da 
Várzea em S. Martinho de Candoso. — Portella: talvez a 
quinta da Portella em S. Jorge de Selho. — Candanoso : 
a freguezia de S. Thiago de Candoso. Vejam-se os doe- 
n. • \\\i e xi. ii. — Moraria, uillacoua, uarjena: Moreira de 
Cónegos, Villa Cova, Várzea. Vejam-se os doe. n."* xu, 
xiii, xv e xvi e notas. — Castiniaria: veja-se o doe. n.° xm 
e nota. — Uilarino : a freguezia de Villarinho, hoje do 
concelho de Santo Thvrso. — Riuulo de motinos : rio de 
Moinhos. Veja-se a nota ao doe. n." xxm. — Sancto mar- 
tino de comité : a freguezia de S. Martinho de Conde. 
Veja-se a nota ao doe. n.° xxm. IVeste texto se prova 
que a denominação n'esta freguezia não provém do 
Conde D. Henrique como pretende a Corographia Por- 
tuguesa do IV Carvalho. — Uilta nesperaria : a fregue- 
zia de Nespereira. Veja-se o doe. n." xvi. — l illa Sala: 
talvez o lugar de Sá na freguezia de Villafria, hoje de 
Felgueiras.— Adtanagildi: a freguezia de Tagilde.— Cal- 
uos : a freguezia de Calvos, ou talvez a quinta de Villa 
Verde em Gémeos segundo a doe. n." xxmii e nota. — 
Tauoladelo, etc. : Tahoadello, rio de Moinhos, 1'rgezes, 
Pinheiro. Ahhação. Vejam-se os doe. n. " wiv e SLII1 e 
notas. — Ecclesia ibi sancto cipriano . a egreja parochial 
de S. Cypriano de Taboadello. — Zerjedo, etc. : a fre- 
guezia de Cerzedo, rio Mau, a freguezia de S. Martinho 
de Fareja. Vejam-se os doe. n." wiv, \ e XX e notas. — 
Mortaria: o lugar de Morteiras na frej '>'. itamá. 

Veja-se o doe. n." m.iii e nota. — Ad radicc de portela . 
talvez o lugar da Portella em S. Romão d'Ai 
uares : desconhecido, se se trata do referido lugar da 
Portella. — Caidi, atanes, lubaria: a extin 
de Cabide e incorporada na de Atães; a freguezi 
Lobeira. Quintilanes : talvez o casal de Figueiredo em 

. que nos documentos da Collegiada se don 
também Quinta da Perei 

Arões em Fafe. — Paredes : desconhecido. — Uarjenella 
o lugar de Varziella na freguezia de Gollã 
not.i ao doe. n." xxiv. — Trauasolus, gullanes 

. n." \\i\ e nota. "Vilacoua cum ' 

n 



na : a freguezia e egreja parochial de Santa Christina 
d'Agrella, hoje de Fafe. — Villa situares : a freguezia de 
Santa Maria de Silvares. — Riquilanes. ardam, fonta- 
nello, palatiolo : os lugares de Requião, Aldão, Fontêl- 
los, Paço, na freguezia de Silvares. — Varramundanes : 

1 a freguezia de Fermentões. — Trepesido : lugar de Ter- 
pecido em Fermentões. — Zendam, portella : desconhe- 

] eidos. — Uilla uisterlani : talvez o casal de Castellães 
em S. João de Ponte, denominado Gustellanis nas In- 
quirições de 1220 e Gustellães nas de 12 5S. — ^Rjpa 
uernegana : ribeiro que nasce nas freguezias de Prazins 
e Corvite, banhando esta freguezia e a de Ponte, onde 

! se lança no Ave junto ao lugar de Pouve, sendo conhe- 
cido por este nome. Em 1370 denominava-se ribeiro 

! da Rerveigada (Archivo da Collegiada, I ivro dos Tes- 

1 tamentos e doações, 2.", doe. n." 214). — Villa froiani: 
lugar de Frijão em Corvite, banhado pelo referido ri- 

> beiro. — Monasterio sancto iohanne: a egreja parochial 
de S. João de Ponte. Yeja-se o doe. n.° VIU. — Oliuaria : 
na freguezia de Silvares segundo o doe. n.° Xl.vil. — 
Villa antemiri. . . cum ecclesia sancto iohanne de pensei- 
lo : o lugar de Antemil e a egreja parochial de Pensel- 

| lo. — Sauto... ecclesia sancti saluatoris : a freguezia e 
egreja parochial do Salvador de Souto. — Ferrocinti ec- 
clesia sancti bartolomei : o termo toponvmico é desco- 
nhecido; devia porem estar situado nos limites de Santa 
Maria de Souto, porque a tradição situa a capella de 
S. Bartholomeu n*esta freguezia e a ella ia no século 
xviii celebrar missa no dia do orago o parocho de Sal- 
vador de Souto. — I1//.7 sanara^ desconhecido : talvez 
o casal de Savarigos mencionado pelas Inquirições de 
freguezia de Santa Euphemia de Prazins. — 
Villa placidi : a freguezia de Santo Thvrso de Prazins, 
que nas Inquirições se inscreve Pla;ii. — Villa felici: a 
freguezia de Santa Euphemia de Prazins, que nas Inqui- 
rições de 1220 se inscreve Fiij e nas de 12S8 Felicis 
Ripe Avis. — Porto de Sancti claudii : certamente o lu- 
gar onde hoje existem sobre o Ave os pontilhões de S. 
Cláudio do Barco, que dão passagem para esta freguezia. 
—Elanji: desconhecido. - Villa lauredo: o lugar de l.ou- 
redo em S. Lourenço de Selho — Villa gumilanei a 
minhães. — Cido/acta : desconhecido. — 
"Villa cecili : desconli doe. n." 

,1 aldiam . et ecclesia sancti mame ti : .1 fre- 
guezia . 

Villa crexemir omil. Veja-se o 

mi Villa asoredi : a fn . 

Pina- 
\/.jíi',u i.íi o ca >al de M 

xxvi e xxxii / •"- 



54 



bitantes in casa de vimaranes dent nobis aut 
ad Dostro sémen suo pretio quantum digna fue- 
rit et tornet se ipso raonasterio post parte de 
vimaranes et si ipsos dominós noluerint ipso 
pretio reddere sedeat persoluta. et notum faci- 
mus per ipsa villa de palonbario unde damus 
illa nostras rationes ad osorio telliz. et si mini- 
me fecerimus et lume placitum exesserimus pa- 
riemus de ipso monasterio quantum usurpare 
uoluerimus tantum duplemus uel tripemus et 
insuper auri talenta duo et ad iudicis terre suo 



tido: o monte Largo, talvez. — Saneio petro de asore- 
di : a egreja parochial de S. Pedro d'Azurey. — Saneio 
iuliano : desconhecido. — Sancta marina de laurosa : 
a egreja parochial de Santa Marinha da Costa, onde 
ainda não é totalmente desconhecido o nome de Lou- 
rosa. — Sancto romano: a egreja parochial de S. Ro- 
mão de Mesãofrio. — Heremita sancto maniete de cas- 
tro : a ermida de S. Mamede de Castro de que hoje não 
ha vestígios, restando somente o lugar de S. Mamede 
nas proximidades da actual capella de Santa Calharina 
na serra d'esta denominação e junto á qual existem ves- 
tígios d'um castro. — Villa sala de barrosas: talvez a 
quinta de Sá em Santa Eulália de Barrosas, hoje do 
concelho de Lousada. — Riarelo : o lugar de Rielho na 
referida freguezia. — Ecclesia sancto laurencio: desco- 
nhecido, talvez situada junto ao sitio denominado pre- 
sas de S. Lourenço no monte de Pena besteira da mes- 
ma freguezia. — Castrellos, sanguneda . a quinta de 
Christello e o lugar de Sanguinhedo na freguezia de 
l i tosa, limitrophe da de Barrosas. -- Aqua Untada, re- 
uordelo : os casaes de Agua levada e de Revordello na 
dita freguezia de Barro eclesia sancto martino... 

sancti filipi : desconhecidas.- -Ecclesia sancto stephano : 

a egreja parochial de Santo I . hoje 

de Lousada. — Ecclesia sancto maniete : a egreja de S. 
Mamede da qual não restam vestígios, permanecendo 
o nome em um lugar ela freguezia de Lustosa, sito 
-. tremas de Barrosas. — Heremita sancto uerissimo : 
a ermida de S. Veríssimo existe arruinada no extremo 
de Barrosas, dando-se ao lugar o nome de Ermida. — 
Villa Tenacoua: a extincta freguezia de S. Mamede de 
Penacova, incorporada na de S. Martinho de Penacova. 
\ eja-se o documento n." xxviii.- Monasterio sancti tor- 
quati: a freguezia de S. Torquato.- Villa Rex : talvez 
ai de Kcal em S. Torquato. — Utllar: o lugar de 
■ d Vtão Hl mi ma Freguezia. Cito/acta cum ec- 
clesia sancto felici : é desconhecida a denominação Ci- 
l, que faz parte da actual freguezia de 
S. Pedro fins de Gominhães, e que eia a parte que liça 
á direita do ribeiro da Gateira, que banha a freguezia, 
ida G inhães, villa gumilanes, a parte a 
esquerda do mesmo ribein om a freguezia de 

S [*orquato. No casal do Arrabalde, sito n'esta ultima 
onhecido um campo com o nome de Gomi- 
nhães. — Villa roboreta: o casal de Reboreda em S. Tor- 

- Villa trasarici : desconhecido. — Ecclesia San 



iudicato. nos superius nominati in hoc placitum 
manus nostras roborauimus. Pctrus abba manu 
mea confirmo. Arriani prepositi conf. 

1 I rio telliz conf. Christoforus uiliamiriz 
conf. Diaco ennegoz quos uidi. 

Árias sagatiz quos uidi Iheremias airas 

quos uidi- Froila airas quos uidi. 

Pelagio truetiz presbítero test. - -Vigoy pres- 
bitero test. Emila presbítero test. — Iuliano 
diácono notuit. 

Vide ibidem, doe. a. 



XI. VII 

Ex códice, qtti tituhtm Livro de I). Mum- 
madona prae sefert, sumpsimus. 



Carta de .sancta maria de olharia kt hk- 
redítate que iacet in ripa selio 

Sub império opificis rerum qui trinus irr uni- 
tate extat colendus adorandus glorificandus 
necnon et in honore sancti saluatoris sancteque 
tue genitrix marie hac gloriose uirginis et san- 
ctus apostolus petrus et paulus iacobus i 
iohannes iacobus alphei simon et iudas et ba> 



ctorum çosmas et damianus : a egreja parochial de S 

Cosme e Damião de Lobeira. — Villa sagaái: o lu- 
gar de Segade, outr"ora freguezia e hoje incorporada na 
de S. Torquato. — Lobaria : a freguezia de Lobeira. — 
Quintilanes : o lugar das Quintas em Rendufe. — Ren- 
dulji : a freguezia de Rendufe. — Santa marta : a capella 
desappareceu, existindo o nome em uma quinta de Ren- 
dufe e a imagem da titular na egreja parochial. - 
trulji .- nos documentos da Coilegiada menciona-se em 
S. Torquato um casal com o nome de Mendo d'Adaúfe, 
que talvez se possa conjecturar ser ..'ti. — 

Sancta leocricie : Saãta Lucrécia, freguezia extincta, 
hoje incorporada na de S. Torquato. — Riuulo tório : o 
rio Tório. Veja-se a nota ao doe n." xxiv. — Cell/aano 
cum ecclesia sancto iuliano : a freguezia e egreja paro- 
chial de S. Julião de Serafão, hoje do concelho de Fa- 
fe. — Uillarelio: o lugar de Yillarelho em Serafão. — 
lillares. taiiolajola .- des< - Guandilanes : o 

lugar de Gondiães . rnudella ; nome de 

terreno nesta mesma freguezia. — Villanoua : \'illa No- 
va de Sande. 

(^ ) Monasterio de villanoua: 5 Marti- 

nho de>Villa Nova de Sande, extincta. Veja-se o doe 
n.° xxvii. 



55 



tolomeus ad ofitium predicationis electos simi- 
liter et iohannis babtiste cum uirgines eolalie 
columhe tecle christine agate dorotee celesti 
tálamo collocatas cum martiribus acliseli ro- 
mani facumdi et primitiui sancti laurentii ce- 
lesti cruore laureatus santi martini episcopi 
sancti saturnini episcopi sancti cipriani episcopi 
et ultimo martiris beato pelagio uel omnium 
sanctorum martirum uirginum atque confesso- 
rum quorum reliquie recondite sunt in cenóbio 
nunecupato vimaranes que est fundato ad radi- 
cem oppido latito inter alueis bis uehementibus 
Aue et auizella urbium bracarensium. Ego exí- 
guo et fâmulo christi petro eriz et diaconus 
cum peccatorum mole depreso in spe Sdutiaque 
sanctorum non usquequaque disperatione dei- 
cior qui.etiam reatui meo et criminibus sepe 
pauesco ut per uos sancti dei reconciliari me- 
rcar tandem communem domino hac supplica- 
tione uotis hominibus imploro. Et ideo deuo- 
tioni mee extitit ut pro remédio anime mee la- 
cerem ad hunc locum vimaranes et ad fratres 
et sorores ibi habitantes scriptura testamenti 
de hereditates meãs próprias que abeo de auios 
et parentes meos in villa que est fundata ripa 
selio de ipsa hereditate quanta ibi habuerunt 
auios et parentes meos 1111 a integra per suis 
terminis et locis antiquis exsceptis Lareas que 
iacent ex alia parte selio que dedit ego petrus 
eriz ad sancta eolalia pro remédio anime de 
genitores meos. illas alias ab integro post parte 
cimiterii huius. aditio etiara in hunc testamen- 
tum in villa oliuaria medietate de ecclesia uo- 
cabulo sancte marie uirg nis per suis terminis 
et suis dextris et ornamentum ecclcsie 
metallo cálice argênteo et libros officiales. et 
ad memoriam reducimus pro illa hereditate lai- 
cale quanta ibi habuerunt auios et parentes 
meos ut deseruiat inde illa mea mi" ad ipsa 
sancta maria de oliuaria et post parte cimiterii 
huius. et si fuerit de propinquis méis qui stet 
in ordinem sacerdotalis teneat ipsa ecclesia sub 
manu de dominós de uimaranes. has heredita- 
tes <_t ecclesia ab integro illas testo et confirmo 
post parte huius cenobii vimaranes et omnes ibi 
habitantes domus cum editiciis suis uel intrin- 
secus domorum terras ruptas uel barb 
aquis aquarum et sesicas molinarum exitu 
montium et regressum uel quicquid in ij 
hereditates a 1 prestitum hominis est cum cum- 
tis prestationibus suis ul ruis 

inuenirc. Ita denique amodo ut deinceps hec 



omnia que super ordinata atque confirmata ad 
hunc locum vimaranes et ad monachos et so- 
rores ibi habitantes pro remédio anime mee 
seu et genitores meos qui eas ganarunt vt illas 
abeant inde toleratione et nos ante deum mer- 
as copiosa et ueniam de peccatis nostris vt ego 
petro eriz dum uita uixero habeat ipsas here- 
ditates in extipendium et toleratione et post 
obitu uero meo tornemse post parte monasterii 
de vimaranes ab integro uel quantum ego adhuc 
ibidem potuero adplicare usque ad obitu meo. 
et neminem permitto de propinquis méis aut 
extraneis per qualibet accio qui ibidem ullam 
disturbationem faciat et quamuis qualibet homo 
aut per qualibet scriptura anteriora aut poste- 
riora bane testamento et quod in eo colligatum 
est inquietare aut infringere uoluerít uel immo- 
dico quicquid ille fuerit pariat ipsas hereditates 
post parte monasterii huius in quádruplo et ad 
iudicis terre iudicato. et hanc testamento m 
cunctis obtineat plena lirmitatis robore. Facta 

series testamenti ° kalendas iunii. Era 

u" lxxxx' villi.* Ego petro eriz et diaconus in 
hanc scripture testamenti manus meãs próprias 
confirmo et roboraui. 

Petrus abba manu mea conf. — Arriani pre- 
positi manu mea conf. — Tuderedus filius da- 
uid conf.- Fagildus confessus conf.- (' 
telliz conf. — Didaco ennegoz conf. 

Iheremias árias conf. — Menendo eriz conf. 
— Cartemiro presbítero conf.- Aluaro aluariz 
conf. —Menendo pelagii presbítero conf. 

Emila pelagii presbítero qui notuít. 

\'ide Ibidem, doe. n." |3i (i . 



mi Sancta eolalia: certamente a eitrcja de Santa 
Eulália ilc Fermentóes. — Villa oliuaria... ecclesia... 
saneia m.irm dt- oliuaria • a freguezia e cereja parochial 
de Santa Maria de Silvares toponymico oliveira. 
oliuaria, è hoje aqui desconhecido ; deste e d'< 
cão deriva alguém a deriominaçáo d'Oliveira .1 • 
lular di Collegiada vimaranense, mas somente séculos 
]iie apparece este titulo. Yeja-se Varias anti- 
guidade'. < los DD 
\ le Histo* 






xLvm 

Ex antiquo libro regestorum Sedis Uracha 
rensis Líber Fidei, sic dicto, descripsimus. 

Karta uenditionis quam fech Petrus RA- 

MIRIZ IN UILLA PORTEI I \ SI B MONTE TEDEI- 
RAS IN RIPA DK PEL 

In Jci nomine. Ego petrus rairiz. Placuit 
mihi per bona pacis et uoluntatem ut lacerem 
uobis uermudo exemeni et uxori tue Saneia 
cartula uenditionis et firmitatis de hereditate 
mea própria quam habeo in uilla portela sub 
monte tedeiras território bracarensi discurcente 
riuulo pel. et habet iacentiam in loco predicto 
portela illam hereditatem quam habui de pa- 
rentibus méis do tibi in mea ratione per illos 
términos et locos antiquos ubi illam potueris 
inuenire. casas, uineas. santos, pomares, deue- 
sas. aquas aquarum. sedes molinorum. exitus 
montium uel regressum damus uobis atque 
concedimus propter quod accepimus de uobis 
pretium ia modios in pane et nino tantum uobis 
bene conplacuit. et de pretio apud nos non re- 
mansit in debito, habeatis nos illam firmiter et 
omnis posteritas uestra lá si aliquis homo ue- 
nerit uel tienerimus tam nos quam ex progénie 
nostra quisquis illam hereditatem calumniauerit 
pariet uobis aut uocem uestram pulsanti illam 
hereditatem duplatam uel triplatam et quantum 
fuerit melioratam. Facta karta uenditio- 
nis et firmitatis in die viu' kalendas marcii E. a 
m." c." m a . Ego petro miriz hanc kartam manu 
mea roboro. Franco (?) testis. Fagildus testis. 
Suarius testis. ( írdonius testis. Gundulfus notuit. 

Vide Liber Fidei, doe. n.° 223 i . 



(i) Villa portela: a freguezia de S. Martinho da 
Portella de Leitões. — Monte tedeiras: o monte da Ser- 
rana.— jRiuu/o pel: o rio Pelle, que nasce n'esta fregue- 
zia. 

O preciosíssimo Cartulario da Sacrosanta Basílica e 
Se Primacial, do qual copiamos este e outros documen- 
tos, tem o seguinte titulo: Incipit cromei eorum que per 
magna parte spectare debent ad ecclesiam bracharen- 
sem i'/ eius diocesim siue prouiciam et vocatur liber fidei, 
\d est, cuifides Jcbci adhiberi. uocatur etiam liber testa- 
mentorum. In c m.' 2.' v.' v° kl. ags. Que singular ser- 
viço não seria para os estudiosos a publicação de tantos 
documentos, que, em grandíssima parte, jazem inédi- 
tos ! Pelo menos a publicação do index, depois de feita 
uma cuidadosa revisão, já eia um auxiliar valiosíssimo. 



XLIX 

Ex códice, Livro de I). Mummadona, sic 
dicto, descripsimus. 

io65 

Carta de hereditate de villa caluos 

In dei nomine. Ego lobello et uxori mee tla- 
mulina placuit nobis boné pacis et uolumptas 
ut faceremus uobis Axriani prepositi etconfes- 
sus cartula uenditionis et firmitatis de heredi- 
tate nostra própria que habemus caluos subtus 
mons latito discurrente riuulo auizella et habet 
iacentia ipsa hereditate in illo casal ubi modo 
habitamus quos luit de patre 1 Gauino 

siue et nostras ganantias quantum in ipsa villa 
ganamus et in nostro iure tenemus casas nineis 
pumares saltus defesas aquis aquarum petras 
mobiles uel inmobiles cum quantum in se obti- 
net et ad prestitum hominis est. damus uobis 
ipsas hereditates pro uestro debito que spese- 
mus hic in ipsa villa nominatum c m 11 i es modios 
tantum uobis bene complacuit. ita ut de hodie 
die uel tempore sit abrasas ipsas hereditates de 
iuri nostro et in uestro dominio sit tradita atque 
confirmata. Habeatis nos illa firmiter et quid- 
quid de ea lacere uolueritis libera in dei nomi- 
ne habeatis potestatem. Siquis tamen quod fieri 
non credimus aliquis homo uenerit uel ueneri- 
miis contra hunc factura nostrum inrumpere 
uenerit que nos in iuditio deuindicare non 
tuerimus post parte uestra aut uos in uoce 
tra quomodo pariemus uobis ipsa hereditate 
duplata uel triplata aut quantum uobis fuerit 
melioratum. facta cartula uenditionis et firmi- 
tatis sub die quot erit XII o kalendas septembris. 
Era M a 1.' 111." Lobello et uxori mee tlamulina 
in hac cartula uenditionis et tirmitatis manus 
nostras roborauimus. Pro test. Gundisaluo di- 
daz presbítero. Hera elgariz test. Gude 
test. Diaco uilifon : .- test. [heremias presbiter 
notauit. 

\ de Vort. Mon. fíisi.. d^:. a. 147(1). 



Caluos : a freguezia de Calvos, ou o casal de 
Calvos denominado Villa Verde, em Gémeos, de que 
trata o doe. n. \\\ui —Mons lai nota ao 

doe. n.' mu N'este Mtio denomina-se hoje o monte da 
Lapinha 1 , originada da capella de Nossa Senhora ^.\ La- 
pinha. 



L 



Ex libro regestorum Sedis bracharensis Lí- 
ber Fidei, sic dicto, descripsimus. Lectiones va- 
rias ex alio exemplari in eodem Cartiilario 

sub numero 611 inserto sumpsimus. 

1074 

TESTAMENTUM DF. VALENTINO ET DE LEUFO IN 
ECCLESIA SANCT1 PETRI INTER PALMEIRAM 
ET BRITEIROS ' 

In nomine sancte et indiuidue trinitatis patris 
et tilii et spiritus sancti cuius honor et gloria 
regnum et imperium manet per intinita têmpora 
amen. Nos fâmulos dei ualentino et leufo pres- 
bíteros placiiit nobis per bona pacis et uoluntas 
ut faceremus uobis domho petro episcopo et 
clericis bracharensis ecclesie sicut et facimus 
seriem testamenti ad sanctam mariam metro- 
politanam ecclesiam pro remédio animarum 
nostrarum et parentum et auorum oostrorum 
Damus uobis atque concedimus ipsum locum 
sanctum uocabulum sancti petri que est sita in- 
ter palmeria et briteiros quomodo est conclusa 
per illo arrugio 2 qui discurret sub sancta leo- 
cadia de palmeira, et miscet se in feueros et 
inde per ipsum feueros ad infesto et diuidet 
cum sauto et inde diuidet per illam ubi dicent 
turre, quantumque ibi habuii ms nos et fratres 
nostros et integramus alios nostros fratres in 
alias oostras hereditates nominatas unum in 
briteiros et alium in sala et concedimus adhuc 
ad sanctum petrum medietatem de matu de 
muri. et medietatem nostrís fratribus. [taque 
nos elencos supranominatos damus atque con- 
cedimus ipsam supranominatam s ecclesiam 
cum suis domibus et cum suis nineis, sautos. 
pumares. deuesas et cum suis aquis. accessum 
et regressum ut contineatis nos in uita nostra 
cum cibo. et uestimento. et post obitum nos- 
trum habeatis uos illam tirmiter et omnes suc- 
cessores uestros usque in perpetuum et faciatis 
de ília quod uoluerítis. Siqms atitem inuadendo 
surrexerit qm hoc factum nostrum infríngere 
uoluerit tam ex nostris quam de extraneis. sit 
excomunicatus ' et maneai ab omni cetu cato- 
licorum extraneus et cum iuda traditori domini 
in profundo mferni eterois ignibus concrema- 
tua et insuper reddat ipsam ecclesiam ad n<>s 
ucl suecessoribus uestris et. d. sólidos ad re- 



gem, facta series testamenti vil kalendas iulii. 
E. m. c. xii. Nos fâmulos dei ualentino et leu- 
pho. 5 in hac series testamenti próprias manas 
roboramus. Eirigus 6 testis. Monio testis. N 
tal testis. Abbas Suarius conf. Abbas come- 
rius 7 conf. Petrus suaris qui uidi conf. Fro- 
marigus suaris conf. Vermudo suaris conf. Pe- 
trus galindiz conf. Micahel notuit. 
Vide Líber Fidei, doe. n." 142 (1). 



1 De ecclesia sancti petri de bri- 4 et anemaliza:us 

teiros cum suis hereditatibus 5 leufo 

2 íllum arrugium 6 Petrus eirtgo 
? supradictani 7 camerins 



I.I 



Ex antiquo libro regestorum Sedis Bracha- 
rensis Liber Fidei, sic dicto, descripsimus. 

1075 

KaRTA UENDICIONIS QUAM FECIT Goi.DREGODO 
ET OrDONIO IN III.I.A DE PORTELA IN RIPA 
DE PEI. 

In dei nomine. Ego Goldregodo. et ordonio 
uegidiz. Placuit nobis asto animo et própria 
Dostra uoluntate ut faceremus uobis Tolquide 
fagildiz. et uxori tue Geluira uermudiz cartu- 
iam uenditioms et donationis et firmitatis de 
hereditate nostra própria quam habemus de 
auia nostra cenosenda. et de patre nostro uegi- 
do et habet i.icentiam ipsa hereditas in uilla 
portella sub monte telarias território portuga- 
lensi (sic) discurrente riuulo pel. Damus igitur 



1 1) S.mcii pclri : a egreja de S. Pedro em Salvador 
de Briteiros da qual não reatam vestígios : existe o lu- 
gar de S. Pedro onde certamente foi a sua collocaçSo. 
Nas proximidades existe um penedo com uma sepultura 

|Ue se diz ser de S. Pedro 'Palmei» I 
guezia de Santa l.eocadia de Briteiros. Ycja-se a nota 
ao doe. n." xix.— Tinteiros : a freguesia de Salvador de 
Feueros : hoje denominado o rio Agrei la ; 
nasce em Pedralva .S.71//0 : o lugar do Souto na dita 
freguezia. Turre : o lugar da Torre na mesma freguc- 

S 'l.i : talvez o lugar de Sá em 3 
de Briteiros. — fSfuri deiCOIlhe 






uobis de ipsa uilla quantum ibi habemus me- 
dietatem integram in casas, in uineas. puma- 
res. saul iras ruptas uel inruptu- 

ras. aqua: aquarum exitus montium. per suos 
termini otueritis 

inuenire cnm quantum in se obtinet. et 
titum hominis est et accepimus de uobis pre- 
cium. i. casa ubi nos habitamus et alfaia que 
nobis facitis tantum nobis bene conplacuit. Ita 
ut de hodie die in semper habeatis uos firmiter 
et omnis posteritas uestra. Siquis tamen quod 
fieri non crediraus aliquis homo uenerit uel 
uenerimus per quam illa minus habeatis. et 
nos iu iudicio deuindicare non potuerimus aut 
nos in uoce nostra quomodo pariemus uobis 
hereditatem duplatam uel triplatam uel 
quantum uobis fuerit melioratam. Facta carta 
incomutationis et uenditionis die xiu. kalendas 
naaii. E. m. c. xiii. Goldregodo. et Ordonio 
hanc kartam manibus nostris roboramus. Or- 
donius testis. Sauarigus testis. Pelagius testis. 
Odarius testis. 

Egas uermudiz notuit. 

Vide Ibidem, doe. n." 22 (. (1). 



1,11 



Ex libro regestorum, Livro de 1). Mumraa- 
dona, sic dicto, hausimus. 



Carta de uno casai, in villa aldiani ubi 
dickn i um \nki)a 

In nomime domini. Ego famula dei itilu 
cognomento bona pelagii in domino saltitem 
Amen. Anntiit mihi spontanea mca uoluntate 
nt faceremus a uobis dagaredo presbítero el 
inliana pelagiz cartula uenditionis et lirmitatis 
de hereditate mea própria que habemus in vil- 
la aldiani subtus mons latitti discurrente ribulo 
selio território bracarense, damus uobis in illa 
villa 1" casal quos dicent auenaleda quos fuit 
de pater meus pelagio sa^ati/ et conparaui illo 
de sandinu árias, damus ad uobis illo cum 



(O Portella : a freguezia .lo Portella de Leii 
Monte telarias : o monte da Sen. ma ; em outro 
mentos escreve-se tedarias. -Riuulo Pel: o rio Pelle. 



sas uineis pumares cersales ameixenares et 
cum sua aqua que illo regat quantumque ibi- 
dem habuimus. et super illo casal 1" petazo de 
terra integro iuxta sancti mameti ill 
illo petazo cum quantum que in se obtinet et 
ad prestitum hominis est pro que accepi de 
in pretio xxx 1 v e modios ipsum mihi bene com- 
placuit. ita ut ex presenti die et tempore sit ipsa 
hereditate de iu brasa et in uesti 

minio sit tradita atque confirma ta et quicquid 
de ea facere uolueritis liberam in dei nomine 
abeatis potestatem. Siquis tamen quod fieri non 
credimus aliquis uenerit uel uenerimus contra 
hanc factum nostrum ad inrumpendum que 
in iuditio deuindicare non potuero post , 
uestra aut uos in tioce nostra quomodo parie- 
mus ad uobis ipsa hereditate duplata uel tri- 
plata uel quantum ad uobis fuerit melioral 
uos perpetim habitura. Facta cartula uenditio- 
nis et lirmilatis notum die quod erit x" vil 
lendas iuiii. Era M. a C. a XV. 1 Itilu plagiz in hanc 
cartula uenditionis et lirmitatis manu mea ro- 
boro. Pro test. Menendo test. Gundisaluo test. 
Dauid test. Cidi test. Pelagius petri notuit; 
Vide 'Port. Mon. /Iisí., doe. n." ?_|4 1 i . 



I.III 

Ex Livro de D. Mummadona, sic dicto, de- 
surnpsitnits. 

[0 79 
Cari \ de heredi 1 \ 1 1. m vii 1 \ palai iolo 

In dei nomine. Ego saluato louerigoz el uxo- 
ri mea Godina aluitiz in domino saltitem amen. 
Ideo placuit nobis asto animo et próprias 
trás uoluntates ut uinderemus uobis dorano 
nostro menendus abba cartula uendition 
lirmitatis sicuti et facimus de hereditate r. 
própria quos aberSUS de auiorum uel parentum 
nostrorum. et habet ips.>s hereditates iacentia 
in loco predicto villa palatíolo ubi dicent au- 
Cteiro in casal que fuit de aloito cartemiri. leuat 
se ipsa hereditate de casa iermias eocrizi et 



111 Villa aldiani: a freguezia d'Aldio.— ' 
/1/1/: veja -se a nota ao doe. n." mi; n'este i 
o nome de nv inte 1 nhecido. 

- Sancti mameti: S. Mamede, ora( 

dão. 



5g 



torna per larea doninga et infesto per alia Ia- 
rea doninga et uai per carreira antiqua et inde 
per casal de tia lili inde illo aucteiro et inde 
per termino de cauto de casal de gundisaluo 
tructesindiz et inde unde primiter incoauimus. 
damus atque concedimus uobis ipsã hereditate 
vi a de ipso casal que conclusimus et vi* de 
fontano de fontenasco pro quo accepimus de 
uos in pretio x"' modios. tantum nobis bene 
complacuit et de pretio apud uos remansit in 
debito, et est ipsa hereditate in palatiolo subtus 
mons penna de libro território bracharense dis- 
currente arrogio que discurrit de nantomari. 
damus uobis ipsas hereditates cum uineis pu- 
mares saltus deuesas aquis aquarurn cum quan- 
tum in se et ad prestitum hominis est et facia- 
tis de ea que uolueritis liberam in dei nomine 
habeatis potestatem. Et si aliquis homo uene- 
rit uel uenerimus contra hunc factum nostrum 
ad inrumpendum que nos in iuditio diuindicare 
non potuerimus post parte uestra aut uos in 
uoce nostra quomodo pariemus aut pariet qui 
talia commiserit quisquis fuerit ipsa hereditate 
duplata uel triplata et uns perpetim habere. 
Facta cartula uenditionis et firmitatis notum 
die idus agustos. Era m.* c. a xvn. 1 Nos supe- 
rius nominatos in hanc cartula uenditionis et 
firmitatis manus nostras ro . Pro test. Fre- 
mosindo test. Gundesalbo test. Sunilla test. 
Iulianus gondemari presbítero notuit. 
Vide Ibidem, doe. n." 570 i). 



LIV 



Ex antiqua libro regestorum Sedis "Bracha- 
rensis Líber Fidei, sic dicto, descripsimus. 

io83 

li : Wll N I UM DE El Dl BREDO IN III I \ 1)1 
1 EC rONES 

I imiae patris et lilii et spirítus sancti qui 
esl -,n trinitate unus et uerus deus m honore 



" úatiolo: a quint.i do P.iço cm Silvares. Wom 
penna de libro • monte de Pena de livre, a cavalleiro da 
c£rcj.i parochial de Fermentócs e da referida quinta do 

Arrogio que Jiscumi de nonlomari: Ribeii 

Antemil, frcgueíia 
de Pencello, 1 encontramos escripto Nanli- 



sancte marie semper uirginis cuius basílica fun- 
data est in sede bracara secus rluuium alister 
siue sanctorum ego clientulus ac pusillus om- 
nium seruus seruorum dei licet indignus famu- 
lus dei Eldebredus peccator qui testamentum 
lacere decreui de uilla mea própria quam habeo 
in lectones in uillas de quanto ibi habet ses- 
nando honoriguiz. et qu«»J nus comparauimus 
damus inde medietatem integram et vi inte- 
gram de quanto in se obtinet per suos térmi- 
nos et locos antiquos. et in uilar iuxta ipsum 
de migarum hereditatem quam ganaui de one- 
ga uermudiz. et de suis congermanis et de me- 
nendo honoriquiz. et domna sidi. et de godino 
et de sna germana, et illa de aragunti eldeue- 
driz. et de sua germana adosinda et illa de 
paulo et extremant se ipse hereditates inter 
terminum de nogaría et terminum de uelasco 
ennequiz. et adicimus ibidem laream de liça 
baldoiz. et de emidu. Rogo inde uniuersum 
cetum et perpetim in cuius amure ex mea de- 
uotionen exoratus sum in iste ( ?) uille a loco 
sancto supranominato non anferantur. Siquis 
tamen quelibet pi nestas aut aliquis hom 
predicto auferre uoluerit auferat dominus mo- 
1 eius de libro uite et cum iustis nnn 
scribantur sed cum iuda proditore parem pa- 
tiatur penam et pariat ipsas uillas quadrupla- 
tas et insuper duo auri talenta. facta series 
testamenti die. xvim. (sic) (calendas maii. E.* 
m. 1 c. , xx. , i. :i eldebredus peccator hanc scriptu- 
ram testamenti manu mea roboraui. Et ego 
menendo anagildiz adicio ad ipsum testamen- 
tum de ipsis lareis quod cum domnus eldreue- 
dus cum matre mea forciauit nomine sancti 
pauli et ego eldreuedo quantum ganaui in sanc- 
ta maria de ferrarii is. 

Vide Liber Fidei, doe. n." 11 1 1 



d i / ectonet: a freguezi 
la ilc Leitõi N onhecido. 






I.\ 



Ex antiquo libro regestorum Sedis Bracha- 
rensis Liber Fidei, sic dicto, descripsimus. 

[ 85 

Kakia uendicionis quam fech Petrus cum 
uxore sua goldregodo in iii i a de por- 
te] \ in ripa pj i . 

In dei nomine. Ego Petrus et uxor mea dom- 
11,1 Goldregodo in domino deo eternara salutem. 
[deo placuit nobis per bona pacis et uoluntas 
ut facerem Tolquide et uxori uestre 

Geluira kartam uenditionis et confirmationis de 
hereditate mostra própria quam habemus de 
matre nostra domna Sénior lucee in uilla por- 
tela sub monte telarias território bracharensi 
discurrentes aquas ad riuolum pel et habet 
iacentia in uilla porte (sic) ipsam hereditatem 
cnni edificiis .santos pomares, uineas. exitus. 
aquas aquarum petras mouiles. et inmouiles 
accessum uel regressum uel quantum hominis 
adprestitum est cum omni sua prestantia ab 
integro minus illa larea de lemela uobis conce- 
dimus pro quo accepimus. i.x morabitinos tan 
tum nobis bene conplacuit et de precio nihil 
remansit pro dare. iure quieto uindicetis ita ut 
de hodie die uel tempore sit ipsa hereditas 
abrasa et domínio uestro sit tradita uel confir- 
mata. habeatis uos lirmiter et omnis posteritas 
uestra usque in perpetuum. Et si aliquis homo 
uenerit uel uenerimus ad inrumpendum et nos 
mcilio non potuerimus deuindicare uel auc- 
torizare post uestra parte aut uos in uoce nos- 
tra demus ipsam hereditatem duplatam uel tri- 
pl.it. mi uel quantum uobis fuerit meliorata. 
Notum die quod est vm. kalendas februarii E.* 
m.' c. :i xx. 1 in.' 4 Petrus et uxor mea Goldregodo 
hanc kartam manibus nostris roboramus. Qui 
testes fuerunt. Danila testis. Ordonio testis. 
Guntemirus testis. Menendus testis. Pelagius 
qui notauit. 

Vide Ibidem, doe. n.° 225 i . 



LV1 

Ex libro regestorum, de I). MummaJuna 
dicto, descripsimus. 

Carta de lareas de sancto iohamni 

I I I KA \\ ).. 

I : nomine. Ego pelaio menendit et uxori 

sue ledegundia menendiz in domino deo eter- 
nam salutem amen. Ideo placuit nobis per 
bona pacis et uoluntas ut laceremus a tibi 
(. zinit et guntina gome/, cartula 

uenditionis et firmitatis de hereditate nostra que 
abemus de comparatea in \ illa noua predicto 
ubi dicenillas i le uila noua quantas 

>iue de ganantia siue de comparadelu quo- 
modo disparte per termino de sancto iohanne 
et per termino de plito ubi illa potueritis inue- 
rine de quantum prestitum ominis est et obti- 
mum est abeo per suis terminis et locis antíquis 
exceptis illa larea de redondelo et exceptis. illo 
casale de louegildo exemeniz ipsal área uobis 
uendimus asignamus propter que acce- 

pimus de uos precio c m i."' modios tantum i 
bene complacui. uos destis et nos accepimus et 
precio nichil remansit pro dare. itiri uener 

contra hanc karta uenditionis ad irrum- 
pendum que nos in concilio nori potuerimus 
deuindicare uel obturgare quomodo pariemus 
que in^ carta resona duplo uel trip: 
iudicato et uos perpetim habituro. Facta karta 
uendicionis die ent x villl" kalendas decembris. 
Era m '. i'.. "' xxx. ■ i. ' Pelaio et uxori sua ledeg 
dia in hac karta uencionis manus nostras i 
ramus. Pro test. Menendo test. Aluitu test. 
Petro test. [eremias test. Exemenio qui notuit. 

Vide Port. Mon. Hist., doe. n. 700 (1 . 



puezia de S. Martinho da Portel la 
de Leitões. -cMonte telarias : o monte da Serrana. 



(1 | Villa noua : .1 freguezta de \ N -■ >.mde. 

— Sancto iohanne - de S. ,«o."io uc Ponte. — 

Plito: ajreguezia de Irrito, certamente.— • 
desconhecido. 



6i 



L\"1I 



VlMARANES 



Ante annum 1096 

Forale hoc a omite Henrico concessum, et 
ab Alphonso I ampliatum, descriptum que in 
charta confirmationis Alfonsi II, extat inAr- 
chivo Publico... 1 1 1 Et tametsi temporis, in quo 
datam, non prae se feri rationem, constai ta- 
men ex verbis foralis de Constantim ciwv> 
concessi, illud 'Vimaranense prius jam datam 
fúisse. 

In dei ilumine. Ego Comité domno Henrico 
una pariter cum uxore nica Infante domna Tha- 
rasia. Placuit npbis per bóna pace et per bona 
uoluntate quod faciamus cartam de bonos foros 
ad uos homines qui uenistis populare in Yima- 
ranes et ad illos qui habitara uoluerint usque 
in tinem. In primo de quacumque de domos 
ucstra in anno rendatis \n denarios de illa 
festa de sancto Andrea usque ad alia festa de 
sancto Andrea. Et de uestros bancos ubi uen- 
ditis carnes xu denarios. De cauallo et de equa 
uendere xu denarios. De asino vi denarios. De 
troxello qui uenerit in cauallo aut in equa xu 
denarios. De troxello de asino vi denarios. De 
pedone m denarios. De pelle conellia 11 dena- 
rios. De manto 11 denari is. De capa 11 denarios. 
De sagia 1 denarium. De boue aut de uaca n 
denarios. De capa aut de oue 1 denarium. De 
porco aut de porca 1 denarium. De bracale 
unam denarium. De coiro de Is me aut de uaca 
unum denarium. Kt de nulla re que se uendi- 
derit pro minus de xu denarios non prendant 
portadig ». El qui percusserit cura pugno clauso 
reddat xu denarios. |tj m inu extenta v sólidos. 
Pro etíusione sanguinis vil sólidos et médium. 
D arma extensa per ira fora de casa i.x sóli- 
dos, pro ferida per que cadat Vil sólidos et mé- 
dium. Vestro ganado qui fuerit ad pascendura 
foras nemo in illum mittat manum suam per 



mala uoluntate sino indicio. Nullo Ilumine de 
Yimaranes in tota nostra terra non sit p . 
tus nisi debitorem aut fideiiussorem. Kt qui il- 
lum pignorauerit pectabit nobis quingenl 
lidos et dabit illud auer duplatura ad dominum 
suum. Kt qui uendiderit aut comparauerit nullo 
auer in Yimaranes ante tilo concilio habeat il- 
lum líber et nemo sit ausus postea qui illum 
requirat per male sed reddat suo portatico quo- 
modo scriptum est. Et nullo cauallario non 
habeat pousada in Vimaranes nisi tantum per 
amorem doraini sui. Kt nullum sagionem non 
sit ausus intrare in casa de burges per mala 
uoluntate sed si habuerit ibi per directum pe- 
tat fiadorem quod facial ei directum in quinque 
sólidos, et ille burges qui fecerit calumpniam 
mittat fiadorem ad ille sagionem in v sólidos 
quod faciat directum ante illum iudicem qui 
erectUm fuerit de concilio et ille iudex iudicet 
rectum iudicium inter tilo sagione et illo burges 
qui illam calumpniam fecerit. Kt si illo sagione 
intrauerit in casa de illo burges per male super 
istum pactum et ibi occisus fuerit non pectet 
ipsam calumpniam. Et si occisus fuerit per OC- 
casionem pectet cec sólidos. Et homines de \T 
- tara longe uadant in apelid > quom ido 
in una die possint ire et in ipso die reuertere. 
Et si duos homines aut plus inter se rixam lia- 
buerint aut de pugno aut de palma aut de fuste 
se percusserint aut de capillis tractis non ha- 
beat ibi sagionem calumpniam ergo si se cla- 
mauerint unum de illis et si clamorem non fe- 
cerint non requirat inde ntillam calumpniam 
sagionem. El 1 iros frangerit sim ma- 

ledicti de de.' et excomunicati et cum Juda tra- 
ditore et cum diabolo et angelis eius in inferno 
dampnati in secula seculorura Amen. I g I 
mite Henrico et uxor nica Infante d »mn 1 I 
hac carta manus nostras roborauimus. Menen- 
dus presbiler qui notauit. 

Vide Port. Mon. Hist., Leges d Consuetu- 
dines, pag. 



I niitimos nestn epig • relativa 

:í.> variantes, que po lem vei e n 1 livro 



62 



LVIII 



Amberto, Gualtero, Umberto Tibaldi, fra- 
Iribus, ex natione Gallica, aliisque conterra- 
neis, Comes Henricus quendam campum in vil- 
la Vimaranensi situm adecclesiam edificandam 
donat. Exscriptor mendose aeram M." C." 2." 
17///. '' scripsit; nam Coutes //enricas usque 
ad anmtm 1114 (1) tantum nxit. Chartahaec 
alioquin incorrupta est. (2) Nobis textum sup- 
peditavit Figueiredo, Nova Malta, I. pag. 16. 
Hic eam posuimus, namque notarium esse qui 
anterhts monumentum notavit credimus. 

Vlagnus est titulus donationis in quo nemo 
potest auetum largitatis vnimpcre nec extra 
Legum ima proicere «Sc in gotorum legibus con- 
tinetur quatinus ualeat dònatio sicut uenditio. 
Ea propter. Ego Comes Henricus cum uxore 
mea Illustri Regina dna Tarasia magni Regis 
A.lfonsi filia uolentes seruitium prestare De>>. 
mus Kartam donationis & perpetue firmi- 
tudinis uobis A.mberto tibaldi «Sc fratribus ues- 
tris. Galtero tibaldi (Sc Ruberto tibaldi, nec 
non omnibus francigenis in uilla d' Vitnaranis 
nunc comoramtibus. d'ipso campo quem habe- 
mus in uilla d' Vimaranis. «Sc iacet insta pala- 
cium nostrum regale. «Sc ex alia parte diuidit 
cum clausis ecclesie sancte Marie. deinde sicut 
intestat cum átrio eiusdem ecclesie. «Sc uadit 
directe ad ruam d'francis. & terminatur in ea- 
dem rua. Damus itaque uobis supradictum cam- 

libere. & concedimus cum omni iure 1 
tro quod ibi habemus ut habeatis illum «Sc pos 
sideatis libere «Sc pacifice. uos <Sc omnis poste- 
ritas uestra in perpetuam, pro multo bono ser- 
quod nobis fecistis. & facitis. & quare 
elegistis nobiscum in terra nostra commorari. 
«Sc etiam construatis in eo capellam uestram 
in qua audiatis diuina. «Sc in morte uestra cor- 
pora uestra tumulentur. Siquis uero uenerit 
tam diiostris quam dextraneis qui hòc lactiim 
nostrum infringere temptauerit. uel contra ire 
presumserit. sit maledictus. «Sc excomunicatus. 



(1) E' esta .1 d. na apurada por A. Herculano, Hist 
de 'Port. nota vil do 1." tomo. 

(•2) Veja-se Herculano, Hist ./«' Portugal, tomo 1, 
1, nota, da quarta edição ; snr, II da cl.un.i H.\r- 
r«K, Hist. J.i .íJm. yufr em Portugal, 11, pag. 1 



«Sc cum iuda proditore in interno dapnaK 
insuper pariat uobis ipsum campum duplatum. 
uel triplatum. & quantum a uobis fucrit me- 
lioratum. <Sc non cre [uando cumque 

intenderit ascendere o^rruat. & non inueniat 
subleuationem. (acta Karta donationis. nu. 
nas januarii. sub E. a M. a c. a 2.* vim. - I g 
Comes Henricus cum uxore mea Regina dna 
I isia magni Regis \ Ifoi filia lianc Kar- 
tarn propriis manibus roboramus. I _ P 
gius curie dapifer conf. Ego Gemecius menen- 
di conf. Ego Eg I . Ihnes 

paiua conf. 

Menendus presbiter Cancellarius notauit. 
Petrus Pelagius Suerius teste 



I l\ 

Pactum vendi tionis fundi in villa d I 
delias. Charla autographa, e scrinio Vima- 
ranensis Collegiatae delata; in Publico' Ar- 
chivo servatur. 

Magnum est enim titulum uendi tionis 
tramutationis actu largitatis que nemo p 
neque foris lex proicere sed tenemdum et aben- 
dum sicut fuit ordinatum in concilio niceno. . . 

■. . . . ubi sedebant eco." xvm" episc 

et xxx a et u' res (sic) et ibi elegerunt in lex 
coto... de in libro v° et titulo viu' quia dice — 
ece quomodo ualent uenditio sicut ed entio — 
non per metum de nulis homo neque per ebrie- 
tas uinum neque perturbatio cordis sed c 
directo integro consilio tempus pacificus et men- 
tes consideratas. In dei nomine ego suario 
froilaz et uxori uestre I riquiz in domino 

deo eternam salutèm Amen. Ideo placui mini 
per bona pacis et uolumptas ut faceremus ad 
uobis gundisaluo ioaciniz et uxori uestre gotina 
gome/ Ut faceremus a uobis karta uenditioiíis 
et firmitatis de hereditate mea própria que abe- 
mus de abiorum nostrorum petro fromariquiz 



(O Ecclesie sancte Marie : ;i - 
■l\n.xtii d'francis : alguma d oximidades 

da Praça de S. Thi 



63 



et sénior abonacer et de mater mea adrocia 
petriz in uilla caldeias subtus mons obtinu te- 
ritorio brakarense discurente ribolo aue inter 
bis alueis aue et aliste. Damus a uobis de ipsa 
hereditate quomodo est concluusa de mediante 
111 a et de tota de iiii^v* Damus a uobis illa he- 
reditate pro que accepimus de uobis in pretio 
uno kaualo color rouane (?) apretiato in CL a 
sólidos Tantum a nobis bene complacui et de 
pretio aput uos nihil remansi Ita ut do odie die 
et tempore de nustri iure abrasa et in uestro 
iure sic tradita atque confirmata. Habeatis uos 
illa hrmiter et homnis posteritas uestras et fa- 
ciatis de illa que uolueritis. et siquis tamen 
quod íieri non credirnus aliquis homo ueneri 
uel uenerimus tan nos quam de propinquis nos- 
tris uel.extraneis ad inrumpendum uenerit et 
nos in uoce nostra post parte uestra aJ iudi- 
cium non potuerimus deuendicare quomodo pa- 
riemus a uobis uel qui uestra uoce inpulsaueri 
dublata uel tripata quomodo ad uobis fueri 
meliorata. Facta karta uenditionis et tirmitatis 
.sub die quod eri wii" kalendas .Manias. Kra 
MC 1 xxxvii.* Kgo suari floilaz et uxori uestra 
bona in hanc kartam manus nostras ro 
ramus. 

Qui preses fuerunt pro test. — pelaio test. 
— exemeno test. — Menendo test. — astrufu test. 

Didaco presbiter qui notuit. 

Obiiinde ego suario froilaz et uxori uestra 
bona onoriquiz a uobis guncaluo ioaciniz et 
uxori uestra gotina Comece pactum simul et 
placitum constrictis et ligale facimus a uobis 
per scriptura tirmitatis pro ipsa hereditate que 
in karta resonat ut des liodie die que non ca- 
lumnienuis uos non nos non aliqua forma uma- 
na in nulisque tempus neque per res uel comes 
neque per scriptus uel triumphatores per nula- 
que actio set abeatis uos illa tirmiter et libera 
et persoluta de totas partes sic uobis qu im 'd i 
et sanguinibus uestris in cunctisque tempus 
diebus uite uestre sj faciat. 

Vide 'Pu'!. Mm. Hist. Diplom. et Ch. t doe. 
; ■ 1 '. 



(i) Uilla caldeias: a freguezia àe Caldellas Moni 
ohtimi : o monte Outinlio, a cavalleiro de S. Clemente 
de Sande. — Aliste: no Este, ou d'E*te, que banha Braga 



IA 



In códice I Imaranensis Collegiatae, quem 
Livro de D. Mummadona vernacule dicimus, 
notitiae seu inventaria duo inveniuntur absque 
nota auni quo confiata, ubi bona Vimaranensis 
Monasterii in loco de Villarinho, ad rillam 
ecclesiamve de Moreira attinentia, aliaquebona 
ui Villa-cova sita, enumerantur. Desuni quidem 
autographa acta, quorum litterarum notae 
aetatem saltem proximam corum instrumento- 
rum nobis perhibeant. Si tamen acta litis cl ré- 
gios concessus sub num. ccxxui, ccxxv éditos, • i 
aliaque documenta ad I 'imaraueiise Coenobium 
pert incutia perpeiidamus, inventaria haec po- 
lias XI quam XII saec, adscribi oportebit. 
Inde ad calcem primae partis diplomatum et 
chartarum saec. IX. X. Xlque eadem inven- 
taria júris pnblici f acere rationabile duximns, 
Inventariam aliud quod inscribilur karta de 
ecclesias sancti saluatoris et sancti andree et 
sancti stephani et uilla palmeira et briteiros, 
absque nota anui, in alio loco ejusdem codicis 
descriplum invenientes, hic addimus: ex simi- 
libusenim causis saec. XI tribuendum credirnus. 

Carta de moreira, de hereditates qi;od 
habet in termino ok vilarino 

t uel inuentacio (sic) de hereditates de 

vimaranes que habet in vilarino hec sunt. In 
uenimus super domo ordonio in ambas ualinas 
vii passos in amplo et in longo de monte in 
monte et de cas;il de egas et de sparilli de ca- 
saria usque in fontano minus quarta de illa co- 
metia et illa var/ena de rio in monte iiii"' 
septimas et in longo de casal de I I 
in vallo de domno herenego ipsas nu"' septi- 
mas de moraria et inuenimus illas super domno 

et suos germanos, et in casal de . 

sos in amplo et m longo XX' III* 1 et in 
uenimus illo super domno ordonio et si 
manos, isto de moraria, et inuenimus in casal 
de inter anbas aquas pumar de Genulfo de am- 
bas aquas usque in monte cum cisas et uineas 

- et que ad prestitum hominis est de mo- 
raria et fere in petr.i c igullata et torna inprono 
in alia petm per médio ameneto usque in Riu. 
inuenimus in agrela medietate exceptis nona de 






"I 



Rex et fere in uallo de agro de uenerando et 
inde in sepe de agro de ermiaro et fere in cas- 
tro de moraria et achamus illo in iure de filio 
de Gundesindo. et item in agrela larea \v pas- 
sos in amplo et in longo fere in petra cogul- 
lata in nostro marco de inter ambas aquas et 
inuenimus illa super lilios de Gondesindo et 
inuenimus in suco de santo de vimaredo et fere 
in Rio et uai per carraria et ler in castiniario 
et uai ad monte et fere in arca petrinea. isto 
de moraria, et inuenimus illo in iure de I 
de Gondesindo. et inuenimus in casal de er- 
miarie quomodo se leua de nu et ler in sepe 
de domo de magister galamirus et uai per sepe 
et fere in carraria et uai ad riu unde prius in- 
:oauimus. de ipse casal m a integra cum c i 
et uineas et pomares et in cortinas antiquas et 
super cisa de Abrego xu 1 " passos in long 
in amplo XVIII o usque in figaria antiqua et in- 
uenimus illa super eido liandriz integro de mo- 

. et inuenimus ad casa de liandre de car- 
raria a iuso et inde ad petra forca la et uay ad 
petra lata et uenit per suco et fere in casa de 
uimaredo et uay per sepe et inde a carraria 
unde prius incoauimus integro de moraria, et 
leuat se de petra lata et uay per sepe et fere 
in sepe de gauino et dinde per ripa de agro de 
petra et inde per amineto et fere in prato et 
uenit per SUCO de prato et in sepe de uinea de 
ipsos linares medietate integra de moraria, et 
iJlo prato integro de moraria, et allamus illo 
in iure de filios de liandre et linar de egas de 
sparilli ipse linar filauit inde illa comitissa illo 
médio et lexauit illo médio post parte de egas 
et de esparilli ipso médio integro de moraria. 
et allamus ille in custodia de árias, et pumar 
de desterico integro que fuit de ebani et de es- 
parilli leuat se du suco de gauino et uenit per 
ipso sueco et ferre in alia larea de gauino et 
ua\ per ipsa larea et fere in fontano et uai per 
media aqua et fere unde prius incoauimus in- 
tegro de moraria, et arlamus illo in iuri de for- 
tunio taninizal. et inuenimus de domo de mar- 
tino per suco de alduario et fere in sepe que 
fuit a casal de martino et uai per suco de 
gauino et ler in fontano unde prius incoauimus 

casal integro de moraria, et atluimus illo 
in custodia de domno ordonio. et de pumar 
maior de larea de Gaudila nu" septimas et 
allamus illas in iure de domno ordonio, et alia 
larea in pumar maior que fuit de egani et de 
esparili MU 1 " passos m longo et vi in amplo et 



allamus illo in iure de lilios de liandre. et in 
agro de portela per suco de nona et fere in car- 
raria et inde per sepe de alduario et inde per 
niarios de elduario et de uimaredo et fere 
in crastro i w.v' nu" r passos et in am- 

plo w 1 mi' et aflamus illa in custodia de domno 
ordonio. et castro que fuit de lloila et qtiadit 
illo a degani et desparili d lauoratio 

medietate integra. Et inuenimus in \ illa de '• 
telo super domno ordonio et de suos lilios c t 
de sua mulier de capu de senra a iuso u 
fere in Riu cum casas et fontes et pise 
exitu de monte et suo molino. et tenet domno 
ordonio pro ipso casal alio casas et uine 
alio molino que fuit de menendo gulfariz et 
dele/ domno ordonio ipsas casas et fecit inde 
ipsas casas de morgotus. et quinionem qu 
do se leua de nostro marco in senra xiu'" pas- 
sos in amplo et in longo xxx'n'" passos usque 
fere in rotires et alia parte in riu integra de 
moraria per ipso molino et per ipsa petra a 
iuso integro sine alio parceiro, et larea de car- 
ualio xilll passos in amplo et in longo leuat se 
de talliolos et uay in dire' to a noualelios xxxxv 
pihs-is. e! larea de toliolos \ -' pasmos in amplo 
et in longo leua se de larea de Gondisalbo me- 
nendiz et uay in directo inprono et fere in 
tro marco, et larea de almute XXX a passos in 
longo illo lauoratiu et fere in riu cum suo monte 
et in amplo tiit"' passos, et noualas in ripa de 
auizella a portocino quomodo uay per sua ri- 
paria et cum suas deuesas et cum suo canal et 
cum suo molino et suas piscarias mu passos in 
amplo, et larea de gramosa illo lauoratiu xvi 
passos in amplo et in longo wvii passos cum 
suas deuesas de ambas partes et larea de tru- 
dilo in cima de queimatos vi passos in amplo 
et in longo de taliolos usque fere in Riu cum 
deuesas et exitu de monte et dicent illa le [ 
et larea de petra xvviir pass,,s in longo et in 
amplo xu cim passos et larea in cortina xxx 1 pas- 
sos in longo et in amplo vi passos et alia larea 
in cortinas vii 1 " pass is "i amplo et in i 
w II o et in senra de peraria x\ VII passos in 
amplo et in longo de sepe in sepe t \\ ' Vil" pas- 
sos, et in felgarias fontanello xi'" passos in am- 
plo et in longo \iin ' in monte et fere in auicella 
cum suas deuesas cum quanto ad prestitum 
hominis est. et in villas uarzenellas de trás fon- 
tano quos fuit de tia trudilio p-.cdietate minus 
IIII*. el illa uar/ena de ripa de aui/ella que di- 
cent cancelliolo medietate minus IIII* cum suas 



65 



pescarias et suas deuesas et agro de trás bus- 
telo de suco de sancto iacobo usque fere in pu- 
marellio minus 1111 a de Rex et linarelio cum 
suo êxito de monte minus mi a de rex. et in car- 
temiri agro de so illa fonte et illa fonte usque 
fere in termino de villar et super illu fonte alios 
agros cum deuesas et quantum ad prestitum 
hominis est et agro de porto manso usque fere 
in fogo lobal medietate minus nu" de Rex. et 
sunt istas hereditates de moraria exceptis 1111 a 
aliena que abemus de isto inuentario cum sabe- 
dores et andamus eas cum sabedores de ipsa 
ville et id sunt Frater uigoy que ibi fuit habi- 
tantes xx' annos et didago rlauianit de sancto 
iacobo que ibi fuit maiorino Viarigus presbiter 
Gundisalbus presbiter Gundiario mitto Sesnari- 
do Sendino Didago Yermudo Vimara Lcouegil- 
d<> Astrulfo Salamiro presbiter que iste inuen- 
tario scripsit Menendo fagildit que i 1 las heredi- 
tates mediuit. et alio tallio que iacet in testa de 
perarias golesiolas et alia bauza que iacet super 
cancelliolo et uay ad golesiolas et alia bauza su- 
per linarellio in reuoreto mediano et alia bauza 
que iacet in ripa auizella solmarellio et larea 
que iacet a petra ledegundia. et inuenimus a ca- 
sa de patre egani de rego usque in Riu duas par- 
tes cum casas uineas et pumares et habitauit in 
ipsa uilla tiu viliulfo pro parte de vimaranes et 
teue illa in suo iure xx' vi anm>s in iure de domna 
mumadomna maior et postea sua filia domna 
onnega et postea domno Guatetniro et Aluito 
cellaniz et Aluito negro et domno viliamiro 
maiore et tenuerunt ipsa villa sine nu* quia iam 
dederant pro ipsa villa el pro ipso casal alia 
villa et alio casal ad domno ordonio casal quos 
fuit de menen I cum casas et edilicia 

que ibidem fuit. et atlamus de domna Adosinda 
leuat se de fontano per sepe de Aldario et uadit 
per carraria et fere in sepe de odario et in sepe 
ilto et inde per sueco de vinea in agraza 
et uay per suco de epe de mito et inJe in 
telli irio et per suco Alduario et inde per 
mazanaria petral et inde per ma/. marias ragia- 
tal et diuidil cum pumare maior et fere in fon 
lano et troze fontano per sepe de Alduario et 
uai per carraria et fere in sepe de odario et in 
sepe de santo et inde in sepe de Alduario per 
m 1/ vario et uay per ipso mi 

fere m portella de | I :inde in palia de 

i et per SUC nella et uayl per fon- 

tano infesto et fere in vinea matra/a ipsa villa 
I de spanlli et de sauto mi | 



ipso concluso quomodo est demarcato cum ca- 
sas uineas et pumares et quantum ad prestitum 
hominis est integro de egas et de sparilli et 
peitauit illo andilla pio boues que furtauit i . 

Item carta de villa COUa 

Noticia uel inuentario de hereditates de villa 
coua que sedent in testamento de vimaranes. 
Id sunt hereditates de astagio et de suos filios 
uel neptis ab integro, hereditates de sendeiro 
per sua clausura in omni circuitu. quinion de 
asualdo ab integro, quinion de quintilla integro 
de sesnando et de suos heredes. Hereditate de 
domna Adosinda ab integro, hereditate de sa- 
gulfo ab integro, hereditate de sauarico quomo- 
do se leua de suco de linare usque in uallo de 
sauarici. Agro de bouzola que fuit de domna 
Adosinda et illa agra usque fere in auizella et 
suos molinos et suas piscarias integras et suo 
canale ab integro et sim roboreto integro, here- 
ditate de domna Guntina filia de domna adosin- 
da ab integro, et illas tridigarias que fuerunt de 
domna Adosinda quomodo se leua de illa fonte 
de ansueti usque fere in sancto pelagio (2). 

1 1 FM 

Noticia uel inuentario de hereditate que fuit 
de todegildo et de uxor sua Gontina in villa 
de villa coua in agro de quintilla per passa! 
super capeza passo et palmo per ipse passal 
de quintilla xxxx 1 111 in longo et in amplo 
xx' 11" pa»s.,s. In alia larea in quintilla xx' mi- 



I Marino: a freguezia de Yillarinho, hoje do con- 
celho de Santo I hyrso.— Ki/iimí, ameneto, sauto, abre- 
go, portella, talliolos, nouales, fontanello: Valinh 

• i, Abrego, Portella, Talhos, Novaes, Kontéllo. 
nomes de lugares na dita freguesia Cancelliolo: Can- 
CelhÓS, nome d'um açude no rio Vizella na mesma fre- 
1)illar : talvez o lugar de Villar na freguezia 
de Vizella. Fogo lobal: talvez 
signifique fojo do lobo, porquanto cm ura monte da 
referida freguezia se conhece um sitio denominado 
Fojo e outro denominado Forca do lobo. (Is outros 
toponymicos são desconfie. 

Villa coua veja-se o doe n." 3c.11 
jri/,7 : tal freguezia di 

documenti 
legiada Uarjenella ; Varziella, nome de casa] mencio- 
nado em documentos da dita Collegiada c na mesma 
freguezia. Saneio /■ liai de S, 






passo in longo et in amplo mi", et in 
suedar xu"' larea xviii passos in longo et in 
amplo in"- et médio, et in agro sauariz in lon- 
go i '\i passos et in amplo v. et in uallino 
XVII] passos in longo et \iii in amplo, et in 
uar/enella XVII pasos in longo et xv" 1 in amplo. 
et hereditate de petrozelo xv passos in longo 
et xv in amplo, in varzenella xx' iiu or passos 
in longo et v c in amplo, et item in varzeella 
XV passos in longo et VIII o in amplo, et in pu- 
mar de uandila vii"' passos in longo et vn in 
amplo, et a casa de mito xvm passos in longo 
et v e in amplo, et larea de pergimina XXX a pas- 
sos in longo et vii"' in amplo, ad ília fonte de 
agesendo in tilo casal ubi tiabitauit ipso domno 
ordonio x\' i passo in longo et xvm in amplo, 
et ille casal ubi ille habitauit xxx : 'v c in longo 
et xni in amplo, et alia hereditate quos com- 
parauit ordonio sentariz de sub testamento de 
vimaranes et comparaui illa de neptis de asta- 
gio que sedent suas hereditates de filiis uel 
neptis. in ipso testamento duas quintas et de 
quinta 111 a quos comparaui de uermudo et sua 
mulier bettoy vn m passos et médio in 1 
in amplo vi passos, et in ipso concluso de 
domno teodegildo et uxor sua Gontina xx' n" 
passos in longo et in amplo xv passos, de ille 
casal de odrocia et de suo marito Gundesindo 
xi'" passos et médio in longo et in amplo vi et 
medi", et illa larea quos tuit de ueremudo et 
de betoj x" 1 vi passos in longo et in amplo ii 
iintiis subais que cadent de don 

donio de illos passales in longo lxxx" vn" pas- 
sos in sua 1111 a ei in amplo xxxx' passos minus 
I o et médio exceptis illo quos comparaui de ve- 
remudo et de sua mulier betoy de sub testa- 
mento quomodo sursum resonat. 



KaRTA DE ECCLESIAS SANCTl SALUATORIS ET 
SANCTl ANDREE ET SANCTl STEPHANI IN 
UILLA PALMEIRA ET BRITEIROS 

Notitia uel inuentario de hereditates de uilla 
palmeira et briteiros. Item hereditate de liu 
nuni. medietate de hereditate de tiu gontado. 
medietate de tiu iusto. medietate de hereditate 

de tiu emiso. Medietate de hereditate dl 

do. de illa senra media. Hereditate de ualen- 

tino reuelliz medietate. de hereditate de uiliulfo 



uelia medietate. de hereditate de aldre' 
nia medietate. de hereditate de liu gogio me- 
dietate. ille casal de uldias integro, hereditate 
de fredenando carpenteiro. hereditate de tia 
tela que tenuit ansares. hereditate de miro de 
campo, medietate de hereditate di 
medietate de illa congusta ad iussu in portu de 
presbiter usque in casales de ambos barre 
medietate de hereditate de donato et de nania. 
medietate hereditate de gilafonso. et de ileuua 

I scape/ata integra, hereditate de gilo medi 
hereditate de quiarigo et de ermilli. hereditate 

j de uimareo et de froilo integra. Hereditate de 
didago et de arosinda cognomento nunnia inte- 
Hereditate de írater euorino integra, he- 
reditate de torrario integra, hereditate de fra- 
ter monio integra, hereditate de burgala inte- 
gra, hereditate de manso salliz integra, here- 
ditate de uiliulfo spannasindiz integra, heredi- 
tate de mandinu integra, hereditate de ioazino 
integra et de sua mulier leodegundia. Ecclesia 
uocabulq sancti saluatoris cum adiuntionibus 
suis sicut in testamento resonat. Kcclesia san- 
cti andree sicut in testamento reson it. 1 
sancti stephani sicut in testamento resonat. he- 
reditate de gulfeiro integra, hereditate de bel- 
leco integra, hereditate de tiu spanusindo de 
unde dederunt x'" quartarios de vino. hereditate 
de lrater somano integra, hereditate de fi _ d 
integra, hereditate de ueremudo rauino medie- 
tate. hereditate de uimara integra, hereditate 
de cresno et de odrozia integra, hereditate de 
goiam muniuz integra. \ " i 1 Ki > istas integras, et 
tenuit' illas domno gontemiro in atondo de illa 
domna maior, hereditate de andre i . 



i Uilla palmeira c/ Briteiros : veja-se a nota ao 
doe. n." xlv.— Portu de presbiter : será o sitio do rio 
Agrella denominado Porto de Guediz? — 'Barreiros : 
desconhecido.- Mandinu: talvez < 
Jinho em Santa 1 eocadia de Briteiros. 
andree: veja-se a nota ao doe n. \i v.- . 
stephani: a egreja parochii 
teiros. ' 



6 7 



LXI 



I.XII 



Ex mandato Comitis Henrici optimates por- 
tugalenses Dimaranem conveniunt cl ad bonos 
mores sustinendos beatus Geraldus, archiepi- 
scoptis bracharensis, Jirmiter ac misericorditer 
agit . 

Accidit autem e<> tempore ut cx praecepto, 
qui tunc Portugalensi tcrrae dominabatur, om- 
nes próceres Portugalenses, et ille cum eis qui 
pro incestn excomunicatus fuerat, Vimaranas 
convenirent. Ad quod nimirum conventiculum, 
causa necessária exigente, vir vitae venerábilis 
accessit. Dum autem in Kcclesia Vimaranensi 
vir Dei Missam celebrarei, Comité Henrico et 
uxore ejus venusta Regina scilicet Tharasia 
presentibus, et cum eo máxima procerum mul- 
titudine assistente, praetaxatum excomunica- 
tum in Kcclesia adesse cum ceteris recognovit, 
statim se ab offitio divino suspendens, in cons- 
pectu astantium proclamavit virum incestuo- 
sum, divinae admonitionis contemptorem, a 
çonsortium fidelium jam sequestratum, Eccle- 
siae uniri vel incorporari non debere. At vero 
ille diabólico instinctu afflatus, praesumptuose 
agens, obstinatius coepit insistere, et de Kc- 
clesia egredi recusavit. Tandem tamen Comité 
praecipiente, et aliis eum impellentibus, extra 
Kcclesiam egre^sus est; ubi continuo a spiritu 
maligno, populo aspiciente, an iptus est. Deus 
autem, qui superbis resistit et humiles perfecte 
diligit, istius superbiam voluit conterere, et ob 
reverentiam sancti viri hujusmodi miraculum 
in oculis astantium dignatus est adhibere, ut 
criminosus ille non periret, et alii tali ultione 
perterriti tantum scelus committere non aude- 
rent. Completo itaque missae officio daemonia- 
cus Miles supra memoratus (Egeas 1 
misercordiam et poenitentiam expostulans ad 
beati Geraldi pro tratus cecidit, se a via 
veritatis errasse et diabolum magistrura ha- 
buisse recognoscens. Quem nimirum sanctae 
matri Ecclesiae reconciliavit, et ei poeniten- 
■ commissis discrete et sapienter injun- 
xit et erga eum valde misericorditer i 

Vide Port. Mon. Hist., Scriptores, Vita San 
cti Geraldi, pag. --, n." 8. 



Ex códice, qui tilitlum Livro de D. Mum- 
madona prac se fert, hausimus. 



KARTfl.A DE VII. I.A QUINTANA UBI DICENT 
SENRA 

In dei nomine. Kgo gutina didaz in domino 
saltitem amen. Placuit mihi própria mea uo- 
Iuntate lacere tibi iermano meo veremudo di- 
daz cartulam uenditionis de hereditate mea 
própria que habeo in villa quintana iuxta cimi- 
terium vimaranes subtus monte iatito discu- 
rente riuulo selio território bracarensis in loco 
predicto in illa senra de susana super illo rego 
et iuxta illum fontanum de ipso pumare que 
uocitant de sunimir. sub illa ripa do tibi in lo- 
cis ipsis supranominatis in illa senra et iuxta 
illum fontanum ipsas [áreas singulas que ibi 
habet ab integro sicut mihi euenerunt de parte 
matris mee domna egilo. et accepi a te in pré- 
lio mihi placabile xi'" modios et de pretio apud 
uos nicíiil remansit pro dare. habeas eas et fa- 
cias indo que uolueris iuri quieto. Kt si uene- 
rit aliquis de propinquis méis uel exteris que 
tibi eas auferat et ego eas in iuditium defen- 
dere non potero ad partem tuam aut tu in uoce 
mea que pariam tibi ego aut cui uocem tua 
pulsauerit ipsas lareas in duplo uel trippo et tu 
perpetim habituras. Facta cartula viu kalen- 
das aprilis. Era m." c' xxx. a vni.* Kgo supra- 
nominata in hac cartula manibus méis roboro. 
Rodericus test. Pelagius test. Teodegildus test. 
Gudesteus test. Ranemirus iudex scripsit. 

Vide Port. Mon. Hist., Diplom. et Ch., do,-. 

n." q3o i I i. 



d» Villa quintana talres n caiai da Quintn, nrra- 
baldei >lc GuimarSet, n;i freguesia d'Axurey. 



68 



LXII1 

Ex antiquo libro regestorum Sedis Bracha- 
rensis Liber Fidei, sic dicto, descripsimus. 



DoNATIO QUOD FECIT TOLQUIDE FAGI1 DIZ 
IN III l.\ Dl. PORTELLA DE LECTONES 

In nomine sancte et indiuidue trinitatis pa- 

tris et tílii et spiritus sancti re«nantis per cun- 
cta secula seculorum araen. Ego famulus dei 
in misericórdia domini confidens. Tolquide fa- 
gildiz. Placuit mihi ex omni mea uoluntate dare 
aliquid ex paupertate mea ad atilam sancte ma- 
ne uirginis et genitricis dei que est fundata in 
urbe bracare. secus fluuium cadauo. sicut do- 
minus in euangelio ait. Date et dabitur uobis 
Concedo ad ipsum sanctum locum in uilla que 
uocitant portella de lectunes de mea hereditate 
que comparaui cum uxore mea geluira uermu- 
diz de uimara sesnandiz. et de goldegrodo 
iohaniz et gunsaluo menendiz. et de johaone 
gontemiriz. quomodo incipit de illa uia antiqua 
et uadit post in porte de Goncado. et inde per 
carrariam maiorem que uadit ad ecclesiam san- 
cti martini quantumque ibi comparaui et ganaui 
do ea inde medietate. in domos. et edificiis cum 
quantum in se obtinet et adprestitum hominis 
est in montes in fontes, per suis terminis et 
[ocis antiquis et exitus montium et reiírcssum 
sicuti superius scriptum est ad ipsum locum 
sanctum et episcopo domno geraldo et omnibus 
clericis in ipsa sede commorantilm- pio tolera- 
tione eorum in cibo. potuque. uestimento et ego 
remissione peccatorum meorum. habeatis uos 
eam et omnibus clericis post uos ibi habitanti- 
bus quod et iurationem confirmo per sanctum 
dominum et indiuiduam trinitatem quod nun- 
quam ueniam ad hoc textum uel scripturam ad 
infringendum sed ad coram testibus ãd confir- 
mandum Siquis uero quod fieri non credam 
aliquis homo iam ego quam propinqui mei uel 
extranei uenerit ad factum nostrum ad inrupen- 
dum inprimis sit excomunicatus et cum iuda 
domini traditore in inferni báratro lanai ( ?) pe- 
nas et pariat ípsam hereditatem quisquis fuerit 
ad ipsum locum sanctum in quadruplum et 
aliud cui imperatori \\\ | ?) et iudicatum datum 
ii idus aprilis E. m. c. xxx. viu. Et super con- 
firmationem huius scripture non do ibi licen- 



tiam ualere ullas scripturas anteriores uel pos- 
teriores. Ego supranominatus hanc scripturam 
testamenti manu mea roboro. Frogia archidia- 
conus conf. Honorigus tesaurarius conf. Vima- 
ra prepositus conf. Petrus testis. Guncalus tes- 
tis. Ordonius testis. Ego ranimirus iudex manu 
mea conf. 

Vide Liber lidei, doe. n. 



LXIV 

Ex antiquo libro regestorum Scdis Bracha- 
rense Liber Fidei. sic dicto, descripsimus. 



Karta uendicionis quam fkcit pelagius 
dolquoiz in uilla de portela in ripa 

PEL. 

In domine domini nostri ichu christi regnan- 
tis in secula seculorum amen. Magnus est 
enim titulus donationis in quo nemu potest 
actum largitatis inrumpere nec foris legis pn>i- 
cere set quicquid omnis ingenuus faciat de 
omni sua re uel hereditate quod uoluerít. Oh- 
inde ego famulus dei Pelagins dolquidiz in do- 
mino deo eternam salutem amen. Ideo pi '- 
cuit mihi per bona pacis et uoluntas nec uim. 
nec per metum. nec per fforca sed per própria 
mea uoluntate et in meo rouore sano animo et 
monte ,considerata. ha ut faceremus uobis Ge- 
raldus episcopus bracarensis carta uendicionis 
et firmitatis de hereditate mea própria quam 
habeo in uilla quos uocitant portella. su.-tu- 
mons telarias in castro frogeua. território bra- 
carensi in riuulum Fel. et habemus ipsa he- 
reditate quos ganaui et conparauit meo pater 
cum mea mater de uimara sesnandiz. et de 
goldregodo. de ipsa que concludit in n 
testamento alia tanta medietate integra propter 
qu<id auepimus de uobis precium. I. cauallo 
morzelo apreciato in i xxx. sohdo> tantum no- 
bis bene conplacuit. et de precio non remansit 
in debitum pro dare. habeatis uos illa lirmiter 
et omnis posteritas uestra episcopus et eleriei 



'Portella Js lectones: .1 freguesjt Je S. Martinho 
Ja Por;ella Je Leitões. — Ecclesiam sancti martini: a 
egreja parochial Ja mesma ireçuezia. 



69 



bracarenses usque in perpetuum Et damus 
uobis ipsa hereditate excausata de totas armas 
et de totas calumnias et pro persoluicione de 
heredibus uel sanguineis nostris et super ipsa 
carta non ualeat nullus scriptus nec anteriores 
nec posteriores et ista ualeat semper robore et 
plena íirmitate. Siquis uero quod non creditis 
aliquis homo uenerit uel uenerimus contra 
hunc factum nostrum ad inrumpendum et nos 
in concilio non potuerimus deuindicare et au- 
ctorisare post uestra parte aut uos in uoce 
nostra tunc pariemus ipsa hereditate quod in 
karta resonat duplata uel triplata uel quantum 
uobis fuerit meliorata et uos perpetim habita. 
Facta karta uendicionis et tirmitatis. sub die 
quod erit. xm. kalendas imiti E. m. c. xxx. viu. 
Ego Pejagio tolquidiz in hac karta manu mea 
roboro. Pro testibus. Egica testis. Pelagio tes- 
tis. Suario test. Ordonio testis. Guidus archi- 
diaconus conf. Frogia archidiaconus conf. Ro- 
manus presbiter notuit atque conf. 
Vide Ibidem, doe. n.° i?4 (i). 



bus Novembris. Ego Henricus Comes confir- 
mo. Ego Regina Teresia contirmo. qui presen- 
tes fuerunt. Árias Petri Dominus terrae Vizeu, 
confirmat, Petrus Egas, AJvasir de Collimb. 
confirmat, Egas Moniz, Dominus Ripaminii a m- 
firmat. Vanegas Joannes tenens terrae Sanctae 
Mariae, confirmat, Lucendus Petriz, Alferez 
confirmat. Suerius testis. Pelagius testis. Re- 
sendus testis. Por tugal. Sisnandus notuit 1 1 1. 



LXV 

Monumentum hoc, si authenticum est, (2) 
Comi tem Henricum, aera infrascripta, esse Vi- 
marane, demonstrai. Textttm uobis suppedita- 
vit Chronica de Cister, liv. \ .. cap. 1. 



I g 1 Enricus PortugaJensium (vimes, simul 
cum uxore mea Regina Teresia illustris Al- 
phonsi Hispaniarum [mperatoris filia facio car- 
tam securitatis, et roboris Echa Marfim Dfis 

Lameca 

Facta carta apud Vimarens era m. t. m.. Idi- 



1 1 1 'Portetla: a freguezia de Portella de Leitões.— 
{Afoiu telaríat: o monte da Serrana Castro fragata: 
restam vestígios dum Castro no monte denominado de 
S. Bartholotneu, continuação para norte do da Serrana, 
já nos limites da freguezia de S. Clemente de SanJe. - 
Riuulum '/'</ rio Pelle, que nasce em Leitões. 

(2) Vide J. I". Ribeiro, Dissertações chronol., tomo in, 
parte i.*, pag [O, n 



LXVI 

Ex antiqua libro regestorum Collegiatae Vi- 
maranensis Livro de D. Mumadona, sic dicto, 
nunc in Publico Archivo (Torre do Tombo) 

serrai o, deseribendum curapimus. 



Karta de pausada de Caydi de contra- 
mutatione 

Dubium quidem non est set multis manet no- 
tissimum. quod nos fâmulos dei Menendo uenie- 
gas et Gomice nunjz et totuta eitat et totós nos- 
tros heredes. placuit nobis per boné pacis et 
uoluntas. ut facere inter uobis comité domino 
Ajnrico. et uxor eius domna tarasia et fratres 
de vimaranes aominatos abba petro toergis. 
propósito pelagio truitat iudex eirigo ansiaz et 
toti eleriei que sunt in vimaranes. kartul.i con 
tramutatiohjs et firmitatis de hereditate nostra 
própria que abemus in uilla que uocitant pau- 
sada de kaidi. que jacet inter sancto torquade 
et illa portella de morterie. damus ibi uobis 
quantaque ibi habuit Gomez eitat integra et 
1 ratione que ibi est de Diago citit. da- 
mus uobis si illa potuerimus h.ibere et si illa 
non habuerimus que demus uobis alia tanta in 
loco conuenies. Et accepimus pro illa de irns 
alia hereditate nominata in ipso Monasterio de 
palombeiro de ripa de Avizella. dante nobis de 
illo de ipsa quarta que fuit de tolquide ordoniz. 
medietate que testaujt dordia menendiz ad vi- 



(11 Não transcrevemos d'este documento .1 pirte 
que não respeita ao nosso intento. 



7° 



maranes quod est octaua integra de totó mo 
nasterio. abeatis ília íirmiter in teraporibus se- 
culorum et nullus generis homo qui hunc factum 
nostrum irrumpere quisierit aullum habet licen- 
ciam et pro sola presumeione pariat duplatum 
quod auferre de ipsa hereditate temptauerit a 
parte de qui uoce de vimaranes pulsauerit et 
insuper sit exconumicatus a sancta lide catho- 
lica. et cum iuda traditore habeat participio in 
eterna dampnatione. et hec scriptura ujgorem 
obtineat perpetuum lacta kartula contramuta- 
tionis et firmitatis die erit \." jdus julii e." m." 
c. a xxxxi.' 1 Nos menendo uenegas. et Gomise 
nuniz et tota eitat. cum totós nostros heredes 
ad uobis comité domino Anriko et uxor uestra 
domna tareiga. et ad ipso abba et clericos de 
vimaranes. in hanc cartula contramutacionjs et 
firmitatis manus nostras roboramus. Qui ibi 
fuerunt. Geraldus archiepiscopus brachare con- 
firmo. Froila archidiaconus confirmo. Eita ar- 
chidiaconus confirmo. Petrus archidiaconus con- 
firmo Pelagio petri quos uidit — Affonso petri 
quos uidit Gueda menendi quos uidit Maior- 
domo diago gunsaujt quos uidit qui eratmaior- 
domo de illo comité in sua terra Fatia lux 
qous uidit Egas moniz quos uidit Egas gon- 
desindiz quos uidit Menendus scribsit Pro 
testes Toereo testis Pelagio testis Diago tes- 
tis Menendo testis Garsea testis. (1 



I XVII 

Ex antiquo libro regestorum Sedis Bracha- 
rensis Liber Fidei, sic dicto, descripsimus. 



104 



K \i; l \ CONTRAMUTATIONIS QUAM FECIT Pe- 
1 VGIUS rOLQUIDIZ IN 111. IA DE PORTELLA 
St li MONTE TELEIRAS IN RIPA DB PI 1 

In dei nomine. Ego Pelagius tolquidiz pla- 
cuit mihi per asto animo et própria mea uolun- 



tate ut lacerem uolis archiepiscopo dom; 
raldo sedis bracarensis karta contramutationis 
et firmitate de hereditate mea própria quam 
habeo de parte de matre mea geluira uermudiz 
et patre meo tolquide lagildiz eius iacentia in 
uilla portella sub monte teleiras riuulo pel ter- 
ritório bracarensi et conparauimus illam de 
petro miriz. et de petro tedoniz. et uxore 
goldregodo. et de alia goldregodo. et de ordo- 
nio uegidiz. per precium et cartas do uob 
cut in cartas resonat cum domibus et editiciis 
suis et terris et aquis per suos termino 
locos antiquos cum quantum in se obtinet et 
adprestitum hominis est ubi illam potueritis 
inuenire ab integro uobis concedo et frates mei 
iam sunt integrati in alias símiles et accepi de 
uobis aliam hereditatem que luit de ramiro pe- 
Iagiz in celeirolo sicut in testamento resonat. 
et insuper. \\. sólidos et perinde mihi bene 
conplacuit et de pretio apud uos uichil reman- 
sit in debito, [ta ut de hodie die et tempore 
sit ipsa hereditas de iure meo abrasa' et inues- 
tro tradita atque confirmata. habeatis illam uos 
et omnes suecessores uestris Siquis tunc quod 
fieri minime credo aliquis homo uenerit uel 
uenerim contra hac karta contramutationis et 
firmitatis ad inrumpendum quam ego in indicio 
deuindicare uel auetorisare non potuero post 
partem uestram quomodo pariem uel pariat 
uobis illam in duplo uel in triplo et uos perpe- 
tim habitura. et post istam scripturam aliam 
non ualeat nec anteriora nec posteriora et do 
uobis illam liberam de omnibus accionibus. 
Facta carta contramutationis et firmitatis. vim. 
Kalendas iulii. e. m. c. xxxx. 11. Ego Pelagius 
tolquidiz uobis archiepiscopo domno Geraldo 
hanc scripturam manibus méis roboro. Aluitus 
testis. Sisnandus testis. Pelagius testis. I 
archidiaconus quod uidit conf. Vimara archi- 
diaconus conf. Magister Bernaldus conf. Pela- 
gius prepositus conf. Mido procentor conf. Pe- 
lagius aronis notauit. 
Vide Liber Fidei, doe. n.° 222 1 . 



(1 1 'Pausada Jc h\iiJi: o casal de Pousada, hoje da 
freguezia de Mesão frio.— Sancto torquade: a freguezia 
de S. Torquato. — Toriella de morlerie: a portella ile 
Morteiras, mais conhecida por Portella de Paço. Veja se 
a nota ao doe. n.° xxi. 



(it Uilla portella'- a freguezia de S. Martinho da 
Portella de Leitões — íMonte tedeiras: ú monte 
Hkttllopel: riu Pelle, que nasce na me 
guezia. 



7' 



LXVIII 

Ex antiqua libro regestorum Sedis Bracha- 
rensis Liber Fidei, sic ciicto, descripsimus. 

i io5 

Testamento de Erigo in uillas palmeira, 
et britarios. sub monte petraco braca- 
rensi archiepiscopo domno geraldo. 

In nomine domini. Ego famulus dei erigus 
in domino deo amen. Nos quipe exitat (?) feli- 
cissimi seruientibus deo aliquid tribuere unde 
sibi celestia cómoda conquirant. Quapropter 
concedo uobis domno Geraldo archiepiscopo 
bracarensis sedis uel omnibus clerecis qui tecum 
in sernicio dei permanent et sancte marie uir- 
ginis. et sanctorum apostòlorum petri et pauli. 
um sanctorum quorum reliquie hic con- 
tinentur duos casales quos habeo in uilla pal- 
maria et britarios. sub monte petraco et riuulo 
feueros et boralios duobus ipsos casales ab in- 
tegro cum omnibus edificiis suis et terris de 
intus et de foris cum suis aquis qui eas inri- 
gare soient do atque concedo ipsos casales ut 
habeant inde serui dei stipendium et ego aiam 
domini inconuulsum premium. Neminem qui- 
dem permitto exteris uel propinquis quibus ali- 
quo in tempore disturbatioi m faciat. hec feci 
ut mihi copia mercedis ueniat quodqui hoc fa- 
ctum meum exiguum uiolare temptauerit aut 
de iure dei et sancte ma: te tollere uoluerit quod 
do christo ac toi demonum legionibus arripatur 
et in euo cum eisdem legionibus assurus in tar- 
tarum ubi iudas piceas portat incendii penas. 
Et quisquis es qui meum ius frangere tenorem 
legis aut pauidus a tua uoluntate se ipsum con- 
pesce aut ui ilator predictus demonum acrius 
si uelis misce et pro damna secularia \ 
tem parias imperatoris auri talenia. i. et ília 
hereditate in quadruplum. VI. idus ianuarii. E. 
m. c. \\\\. in. lacta series testarnenti. Ego eri- 
gus manibus méis roboraui. Pelagius tesiis. 
Fromaricus testis. Moino ermeriquiz I 
henriquiz maiorinus conf. .Momo leouezendiz 
conf. Aloitus ferz. conl \ ■/■ conf. Gu- 

tierre tedoniz conf. Rudericus uermudiz conf. 
Aloitus ler/, coni. \iu ferz. conf. Gutierre 
tedoniz conl. Rudericus uermudiz conl I 
eia archidiaconus conf. Vimara archidiaconus 



conf. Honoricus prior conf. Mido armarius 
notuit. 

Vide Ibidem, doe. n.° 220 (1). 



LX1X 

Ex antiquo libro regestorum Sedis Brqcha- 
renais Liber Fidei, sic dicto, descripsimus. 

110S 

TESTAMENTUM QUOD CONDID1T GONTINA NUNIZ 
CUM F1I.IABUS SUIS GERALDO ARCHIEPISCOPO 
BRACARE IN UILLA PORTELLA. 

In nomine dei patris genitique filii simul et 
spiritus procedentis qui unus idemque deus 
permanet in trinitate perfecta siue in honore 
alme uirginis marie. Ego gontina nuniz pari- 
ter cum tiliabus méis nomine maria. maiore. 
et geluira. testamentum facio deo et sancte 
marie de braça re et uobis domno geraldo ar- 
chiepiscopo de hereditate mea quam habeo in 
uilla portella et in paretes sob monte cas- 
geua território bracarensi discurrentibus 
aquis ad pel in loco predicto ipso kasale de 
barrado cum omni sua prestantia et in ília ec- 
clesia meam rationem quantam ibi habuil dol 
quitus fagildiz ubi eas potueritis inuenire et 
ipsam hereditatem cambiauit mihi mido anãs 
pro alia quam dedi sibi in figueiredo el ipse 
mido árias conparauit ipsam hereditatem de 
portella de pelagio dolquidiz in c. xx. mo- 
dios unde ego gontina testamentum facio san- 
cte marie de bracare pro remédio anime mee 
et uiri mei pelagio árias ut inde mercedem 
copiosam a.ne dominum. Siquis uero ex pro- 
génie nostra uenerit aut extranee generis po- 
teus et impotens et hoc factum disrumpere 
conauerit iram superai regis incurrat dei om- 

nipotentis et régie functioni cum. 1.. auri ta- 

lenta quoactus pei ipsius quid 



lu Uilla palmaria a freguexia de Santa Leocadia 
de Briti í n." xl> "Brita- 

freguezia do Salvador de Hriteiros. \ 

\i \, [Atonte petraco . o monte de Pe- 
meima freguecia de Santa l eocadia Riuulo 
feueroi lina se o rio A 

5 11 de Burralhai em a 

dita frei 



7- 



abstulerit uel temptauerit reddat in quádruplo 
in perpetira anematizatus maledictione per- 
cursus pereai in eternura et hec scriptura quam 
in concilio edimus et deliberauimus permaneat 
in omni robore el perpetua firmitate. lacta se- 
ries testamenti huius v. nonas marcii. E. m. c. 
x\.\x. vi. Ego gontina hoc testamentum cum 
filias meãs manibus nostris roboramus. Pela- 
gius testis. Petrus testis. Comi/o testis. ra- 
mirus árias quod uidit conf. mido árias conf. 
Suarius árias conf. abbas eirigus conf. Stepha- 
nus eius monacus conf. Petrus menendiz conf. 
uimara gondezindiz conf. Froila petriz 
.Mulo uiliamondiz conf. Onoricus notuit. 
Vi le Ibidem, doe. n." 36q 1 1 1. 



I.XX 

Ex antiquo libro regestorum Sedis 'Bracha- 
rensis Liber Fidei, sic dicto, descripsimus. Lec- 
tiones varias ex eodem libro, doe. sub numero 

'""'■ 

lio,, 

Testamentum quod fecii Pelagius Odohis et 
Oiiorio Menendiz Maurício archieimscopo bra- 
care in longos ' 

In nomine sancte et individue trinitatis patris 
et lilii et spiritus sancti et beate marie semper 
uirginis et omnium sanctorum. ego pelagius 
odoris et odorius menendiz 2 testamentum fa- 
cimus deo et sancta maria :t de bracara. et uo- 
bis archiepiscopo domno mauricio et clericis ibi 
conmorantibus de hereditate nostra ' própria 
quam habemus in uilla quam 5 uocitant 6 longos 
subtu^ monte spini. aquis discurrentibus spi- 
ni ' aue. território bracarense s . et habet iacen- 
tia illa hereditas in ipsa uilla que sursum re- 
sonat longos, habet terminum ex " sancta 
christina et figil se in terminum '" de pausa- 
ta ". inde procedit ad terminum de lama/ales 
et inde per terminum de spino et inde \uidc 
primitus inquoanimus ". Ipsa enim hereditas 
est quam inc irt.imutauit ls pelagius odoriz meus 



(i) Uilla portei la: a freguezia ,ie S. Martinho da 
Portella de I Paretes: desconhecido. — Castro 

frogeua : veja-se a nota ao doe. n." i \i\ Pel : o rio 
Pelle. — '7t.irr.vi o : Barreiro, lu^.ir em Leitões. — Fí- 
gueiredo : lugar em Leitões. 



primogenitus cum árias suariz. do et concedo 
uobis illam integram ubi eam potueritis inue- 
nire. cum quantum in se obtinet et adprestitum 
hominis cst per suis locis et terminis antiquis 
hoc " totum " ab " integro " uobis '* qui- 
dem " do l5 illam '•'■ pro remédio anime mee 
et pro anímabus tiliorum meorum pelagius et 
alius pelagius ut a deo obtimam remuneratio- 
nibus ,s accipiamus uos quidem habete illam fir- 
miter et omnes suecessores uestri usque in per- 
petuum Siquis tamen " quod lieri non creditU. 
et si aliquis homo uenerit ucl uenerimus tam u 
nos quam de nostris propinquis et uel de e\- 
traneis qui ,8 contra hoc factum nostrum M ad 
inrupendum uenerit ! " quisque ille fuerit qui 
talia egerit s ". inde *' primis ll sedeat Sl e 
municatus et a consortio sancte ecclesie segre- 
gatus et cum diabolo 23 inferno eterno igne cre- 
matus 31 et pariat illam hereditatem in quádru- 
plo - % et insuper mille auri talenta. lacta autem 
series testamenti notum die quod erit x kalen- 
das februarias. E. U. C. \x\\. vil. ego pelagius 
odoriz et odorius menendiz in hac series tes- 
tamenti manus nostras roboramus *. Protesti- 
bus ° 6 . menendus testis. gotinus testis. Si. 
testis. Pelagius testis. Pelagius menendiz ar- 
chidiaconus conf. Vimara gondezindis conf. ! 
Mito s,i uiliamondiz conf. M Petrus menendiz 
conf. Gotinus honoriquiz conf. Pelagius uernii- 
diz conf. Petrus 30 ferraz 30 exarauit '■'". Roma- 
nus diao nus ro ituit ". 
Vide ibidem, doe. n. 



t De heredttate de longos 
i Odorius menendiz et p 

odoris 
' sancte marie 

| inca 

> habco 

> não existe neste. 
; in ílumcn 

) termino 
pausaja 
i incoauimus 
l contramiiiauimus 
I não existe, 
j do quidem uobis illam 
irenumeralionem 
- aulem 



\ >te o contido ei 

numero, inc ti- 
lo meum 
30 não existe o contido entre este 

tramei 
21 impi in 
13 JijS:. 

r-natus 
?4 quadruplum 
25 roboraui 
2l> 1'etrti* 

27 irchtdiaconus conf. 
2S mido 

- t onf. 
. : o não es 
?i notuit. Petru- 

tiauit. 



1 1 1 Longos: a freguezia de Santa Christina 
gos. — zMonte spini: o monte d'Espinho. — Sancta-chris- 
tina: a igos.—Pausata: a fregue- 

sia de Pousada do concelho de Bra_ 
freguezia de Lam . 

a fregnezia ou monte d*Espinho, hoje do concelho de 
Braga. 



73 



LXXI 

Ex antiquo libro regestorum Sedis Bracha- 
rettsis Líber Fidei, sic dicto, descripsimus. 



De hereditate de Portela 

In dei nomine. Ego fromarigo ordoniz et 
uxor mea donada in domino deo eterno salu- 
tem amen. Ideo placuit nobis per bona pacis 
et uoluntas ut uinderemus uobis domno mauri- 
tio archiepiscopo et clericis commorantibus in 
sede bracara scilicet et uendimus et kartam fa- 
cimus de hereditate nostra própria quam habe- 
mus in iiilla portella subtus mons chedeiras 
discurrentes aquas de pel ad flumine aue et 
habet iacentia illa hereditate ubi uocitant in 
illos casales et domus qui fuerunt de bisauio 
nostro nomine miru damus inde et concedimus 
uobis in ista karta de illo casal quomqdo est 
concluso in giro per suas clausuras et per suos 
términos v integra et de totas illas terras de 
fora mea ratione integra quantumque hodie dic 
in meo iuri obtinuit siue de ganantias et de pa- 
rentela et de totas contramudas de montes in 
fontes per suis terminis et locis antiquis per 
ubi illam potueritis inuenire cum quantum ad- 
prestitum hominis est qui in se obtinet uel ob- 
tinuerit damus uobis illam hereditatem excau- 
satam et deliberatam de totas actiones et de 
totas alunas et propersoluta de aliis nostris 
heredis et sunt contirmatures de ista karta da- 
mus nobis atque concedimus et coram testis 
adsignauimus pro quo accepimus de uobis pre- 
cium. xx. viu. modios quod statutum fuerit 
tantum nobis bcne conplacuit et de precio apud 
uos non remansit in debitum pro dare. abeatis 
uos illam hereditatem lirmiter et omnes succes- 
sores uestri usque in perpetuum et si aliquis 
homo uenerit uel uenerimus ad inrumpendum 
contra hunc factum nostrum quod nos in coil 
cilio non potuerimus deuindicare nel auctorgare 
pr<> uestra parte aut uos in uoce nostra quomo 
do pariemus uobis uel uoci uestre illam here 
ditatem duplatam uel triplatam uel quantum .1 
uobis fuerit meliorata et super ista karta ullus 
scríptus non uale.it nec anteriores ncc posterio- 
res sed ista karta semper abeát roborem ei 

plenam lirmitatcm et uos perpetim abitura 

ta carta uendicionis die erit. 11. idus nouembris. 



E. m. c. xxxx. viu. Ego fromarigo et uxor mea 
in hac karta uendicionis manus nostras robora- 

mus. Pro testibus Pelagius testis. Petrus tes- 
tis. Ordonius testis. Menendus testis. Petrus 
notuit. 

Vide Ibidem, doe. n." 700, 1 1 1. 



LXXII 

Ex antiquo libro regestorum Sedis Bracha- 
rensis Liber Fidei, sic dicto, descripsimus. 

1 1 10 

PLAZUM PATUS ET CGNCORDIE FACTA IN QUIETA- 
TIONE QUAM HABF.BAT ItRACARENSIS ECCI.ESIA 
CUM MONASTERIO DE SANDI. 

Era m. c. xxxx. vm. xiii kalendas decembris. 
Dubium quidem non est sed multis maneat 
cognitum atque notissimum eo quod archièpis- 
copus domnus mauricius de ecclesia bracarensi 
abuit altergationem cum abbate domno rode 
rico et cum heredes de sancto martino de sandi 
super hereditatem et domus qui fuerunt de pe- 
lagio odoris et testauit ea ad sanctam mariam 
de bracara in sua uita et insuper suum corpus 
sepeliuit et post obitum suum dicentes heredes 
de sandi quia erat suam hereditatem et unde 
bracara misere in asertione perscriptos et cre- 
bra ( ?J quod inter se abuere et super isto adiun- 
cti sunt in bracara ante archiepiscopo domno. 
111. et omnes uiri nobiles qui ibi crant adiuncti 
et iudicauere quuni directum erat de bracara 
et non de sandi obinde ego Roderigo uermuiz 
abbas et heredes ipsius monasteríi pactum si- 
mul et plazum facimus archiepiscopo dmno. m. 
et omnibus clericis bracharensibus ut ab hac 
die et deinceps non calumniemus nos uos ne 
que suecessoribus uestris qui post uos uenturi 
sunt pro ipsa hereditate in nullisque tempus 

et si ista scriptura infringere quesierimus pa- 
riemus post partem uestram quantum exien 

mus in duplo et insuper. d. sólidos et iudica- 
tum. Nos supra nominati in hoc plazum ma- 
nus nostras roboramus. Pro testibus. Pelagius 



(11 Uilla portella : a fregueiii " tinho da 

Portella de Leitõei MonS chedeiras: o monte da Ser 



74 



testis. Menendus testis. Aloitus testis. Hono- 
testis. Fromarigus notuit. 
Vide Ibidem, doe. n.° 388 



I. XXIII 

Ex antiquo libro regestorutn Collegiatae 
Vimaranensis Livro de I). Mummadona, sic 
dicto, nunc in Publico Archivo (Torre di I 
bo) servato, describendum ciiravimus. 



KARTULA DE HEREDITATE QUE IACET IN l.UOAUKI O 
l l I DICI M ORDAL 

In dei nomine. Ego pelagio sindiz in domino 
deo eternam salutem amen. Placuit mihi per 
bona et uoluntas el facio tibi Adosinda marti- 
niz cartula donationis et firmitatis de heredi- 
tate nica própria que habeo in tauoadeío et 
abet iacentia in loco predicto ubi uocitant casa 
de Gondesindo gulaliz. illa uilla integra de 
ordal. inter ambos rigos et media de illa de- 
uesa de super ille rigo et media de illa cisa 
que comparaui de guandila. et media de illa 
clausa uetera. que comparauj de astrulfi ioha- 
nis. et ill .1 surso cum sua eira uetera. 

Do tibi ea integra pro tuas arras, habeas ea 
lirmiter et filios meos et tuos et si sémen non 
liabuerimus remaneat pro remédio anime nos- 
tre. l't siquis aliquid homo uenerit uel uenero 
contra huno factum nostrum ad inrumpendum 
que nus m iudicio deuindicare non potuerimus 
quomodo parial parti uestre duplatum aut quan- 
unn uobis fuerit melioratum et uos perpetim 
habere. lacta cartula donationis. et firmitatis. 
nu kalendas agusti. Era m. c. lhi." Ego supe- 
rius in hanc cartula manus meãs roboro. Pro 
testis. Pelagio testis. Flomarico testis. Arriani 
notauit (2). 



LXXIV 

Ex antiquo libro regestorutn Sedis Bracha- 
rensis Liber Fidei, sic dicto, descripsimus. 

1124 

1 . IMENTUM HERED11 VTIS D1LLA 

SANCTI PeTRI DE RlflOI.OS. 

I mine domini nostri iehu christi et s;mc- 
ti >aluatoris et sancte marie uirginis petri et 
pauli et sancti stephani et omnium sanctorum 
pater et filius et spiritus 
famula dei goldregodo liuiuaz concedimus um- 
nia nica hereditate ad ipsa s C de sancte marie 
de bracala et omnibus sanctis quorum reliquic 
sunt ibi ' ?) Ego superius nominata texto omnia 
mea hereditate pro remédio anime mee et pater 
meus et mater mea unde mihi eueni siue de 
parentela quomodo de ganantia in uilla sancti 
petri de ruuiolos quanta fui de pater me 
mater mea per ubi illam potueritis inuenire. 
casas ediriciis in montes et in fontes, et des ho- 
die die sedeat de iuri meo abrasa et in sancta 
maria de bracara tradita. et alias scripturas 
anteriores et posteriores hodie tinem ponimus 
et istum testamentum eligimus et concedimus 
et própria manu roboramus et si aliquis homo 
uenerit uel uenerimus Contra hunc factum 
trum quesierit inrumpere inprimis sedeat exco- 
municatus et cum iuda traditore habeat com- 
muniónem et illa hereditate quadruplura - 
faciat notum die quod erit vi. kalendas februa- 
rii. E. m. c. LX. n. Goldregodo luiuiaz in hac 
series testamenti manu mea roboro. Petrus tes- 
tis. Menendus testis. Osório testis. Rodèricus 
testis. Pelagius notuit. 
Vide Liber Fida. doe. n. 



(1) Sancto martino de sandi: o extincto mosteiro de 
S. Martinho de Sande, hoje egreja parochial. 

■ .• 1 . pri.ino de Ta- 

boadello.— OrJ.il: desconh( 



(11 Uilla sancti petri de ruuiol .Ruivos 

na freguezia de S. (Ilemente de Sínde, que outr'ora 
constituiu uma freguezia independente com 
Inquirições geraes. 



7* 



LXXV 

'Pactum venditionis unius molini in Rio de 
.Moinhos. Charta autographa, olim ad Collc- 
giatam Vimaranensem pertinens, vi 'Publico 
Archivo (Torre do Tombo) invenitur, unde 
eam describendam curavimus. 



In dei nomine. Ego domna ausenda ama que 
fuit de domno Rege Alfonso tibi fratri meo Pe- 
tro sendini facio kartam uenditionis perpetue 
que firmitudinis de ipso molino qui habeo in 
rio de molinos et habet iacentiam circa ipsam 
meam hereditatem unde do tibi atque concedi > 
supradictum ipsum molinum de monte in fonte 
per ubicumquc potueris inuenire cum tota Mia 
prestancia et ad prestitum hominis est. Scilicet 
de pretio quot de te accepi unam pellem bo- 
nam coniliam. Tantum mihi et tibi placuit et 
de precio nih.il remansit pro dare. habeas igi- 
tur firmiter ipsum molinum et omnis posteritas 
uestra in cunctis temporibus seculorum. Set si 
aliquis homo uenerit qui hoc nostrura factum 
infringere uoluerint paríat tibi ipsum molinum 
duplatum et quantum fuerit melioratum, et in- 
super domino terre. d. sólidos boné monete. 
facta karta Mense aprilis. Sub E. M. a C. a LX.* V. a 
Ego domna ausenda ama que fuit de Rege 
domno AJfonso tibi fratri meo Petro sendini 
kartam hanc propriis manibus roboro. Pro 
testibus- Petrus testis Pelagius testis Gun- 
saluus testis Menendus notuit (i). 



LXXVJ 

Ex odicc. Livro de I). Mummadona dicto, 
sumpsimus. 

1043 

(] VR1 '"' \ DE UILLA S1L1 IRES ("1 \| si \s 
ECCLES1 \s 

Donnis inuictissimis hac triumphatoribus glo 
riosissimorum martirurn oh honorem sancti sa 
luatoris sancteque semper uirginis et genitricis 



(1) Rio de molinos : rio ilc Moinhos, 
ao doe. n." xxiti. 



domini marie Sancti michaelis arcangeli sancto- 
rum apostolorum petri et pauli sancti iohannis 
apostoli et euangeliste Sancti iacobi apostoli 
Sancte eolalie uirginis Sancte tecle uirginis uel 
omnem sanctorum martirurn uirginum atque 
confessorum quorum reliquie recondite sunt in 
scimiterio vimaranes subtus alpe latito inter 
duas amnes Aue et auizella território braca- 
rensis. Ego enim famulus dei menendus dux 
magnus prolix nunus et ilduare cum peccato- 
rum mole depressus in spe fiduciaque sancto- 
rum non usquequaque disperatione deiciorque 
etiam reatui meo criminibus sepe pauesco e) 
ideo deuotioni mee extitit ut pro remédio anime 
mee concederem adque testarem ad ipsum lo- 
cum sanctum villa nostra própria quod uocitant 
siluares integro per suis terminis et locis anti- 
quis per ubi eam potueritis inuenire cun cunctis 
adiuntionibus et prestationibus suis quicquid in 
se obtinet cum seruos et ancillas que sepius 
seruirunt ad ipsa villa. et abet iacentia subtus 
mons longo inter abruna et abrunela cum suas 
ecclesias uel omnem rem suam. ac sic concedo 
adque sacrosanto altario offero pro remédio 
anime mee pro uictum atque uestimentum fra- 
truna monachorum uel ancillarum dei sicui no- 
bis illa concesserunl percartule firmitatis ordo- 
nio romanoz et uxor sua odrozia et filio eius 
munio et germanas suas Tequilo et tarasia uel 
eius subrino Romano didaz pro scelus que ad 
nos fecerunt de nostros uassalus que nobis til 
larunt manibus de nostro iudicio (sic) nominibus 
aluara muni/, cum suo ganatoel gogina aluariz 
cum suo ganato et abuerunl nobis illo appa 
riare sicut lex codica docet et nun habuerunt 
unde sentencia legis adimplere et cum rogum 
et sugessione dederunt nobis illa villa cum sua 
criazon et suas ecclesias et cum rusticis ibidem 
deseruientes cum omnem rem suam seruitio 
reddentes. damus omnia quod desuper diximus 
integra cum cunctis adiuncionibus et prestatio 
ntbus sins que m se obtinet. Necnon etiam ibi- 
dem adicimns CCC° sólidos de argento simili 

modo et nas,, airages \\\^ arrotomas xn 

de cristallo ut una alcali. 1 una trueta de cris- 

tallo. na ut e\ presenti die sit concessa pro 
anima mea ad parte ipsius monasterii vimara 

nes habe.mt et possideant et pro anima nostra 

cotidie deum deprecare et pauperibus m 
elemosinis tribuen n rem ad , 

alienam non auertere sed 

hunc factum nostrum ausus fueril inrumpere 



76 



uel immodico conuellere et contra hanc series 
testamenti infringere uenerit uel uenerimus in 
primis sit excomunicatus et protectus de colla- 
tione sanctorum et anathema fiant et a chris- 
tianorurn cetus separati communionem amittant 
tam dire percussionis ulcione conlisus. omnis 
diuini ordinis cultor que illi communicare pre- 
siinipserit simili pena tabescat. et insuper quan- 
tum de hoc usurpauerít reddat in quadruplum 
posl parte monasterii ipsius monasterii de vi- 
maranes et omnes habitantes in eu. Facta se- 
ries testamenti in die quod erit x"v" kalendas 
ianuarias. Era m* L a xxx a inquoante prima. Me- 
nendtis du\ magnus in hoc testamentum manu 
mea confirmo. 

Menendus Hoiaz conf. Osório telliz conf. 
Menendus dux saboles nanniz (sic) conf. — Sub 
christi nomine et dei gratia adefonsus episco- 
pus conf. [lduara prolix ermegildi conf. IV 
trus abba confirmo. 

Erus abba conf. Vimara prepositus conf. 
Gemondo uimaraz Gutierre ordoniz Pelagio 
eomez conf. 



i ' igius diaconus notauit. 
Vide Port. Mon. //is/.. Diplom. et Ch., doe. 
0. 



(i) Este documento não foi inserido por lapso no 
respectivo lugar, que era na pagina 3i immediatamente 
ao doe. n." 3o. — Villa situares. . cum suas eccl* 
as freguezias de S. Clemente e S. Martinho de Silvares, 
hoje do concelho de Fafe, antigamente denominado 
Monte-Longo. — Inter abruna et abrunela : o no Abruna 
nasce na freguezia de Várzea Cova e recebe junto a 
Fafe dous pequenos atfluentes ; toma diversos nomes 
consoante os locaes por onde corre, nas proximidades 
de Silvares é vulgarmente chamado rio d'Antime : na 
edade media tinha em todo o percurso, parece, o nome 
de Abruna, como nos indica um documento da Colle- 
giada do anno de 1 1 25 já por mim extractado no O Ar- 
cheologo Português, vol. ix. pag. s;, doe. n." 3. O Abru- 
nela nasce em S. Bartholomeu do Rego, toma difleren- 
tes denominações, sendo mais conhecido pela de Bogio ; 
é menor em extensão e volume que o Abruna. Juntam- 
se ambos ao Vizella nas proximidades da ponte d< 
vainhos. As denominações medievas são hoje completa- 
mente desconhecidas. 




ERRATAS 



Pagina Columnr Linha 



Erro 



Emenda 



XII 
XII 
XII 
XII 
XII 
XII 
XIII 



semelhantes 


de semelhantes 


Latina et Portugal- 




liensia 


elimine-se 


1). 


elimme-se 


Momumenta 


Monumenta 


1). 


elimine-se 


1). 


elimine-se 


dynastia 


dominação 


bragantina 




Portugalliae 


*Portugaliae 


Ha mini 


Hanimiri 


maplissimam 


atnphssimam 


nom 


non 


xxx, xxxii. Xlviii c 


XXIX, • 


LI 


e lii 


nee 


mee 


Nec non 


Necnon 


domus 




uirginc* 




UMispare 


•usuiparc 


quautum 


quantum 


Ín6irmitate 




Kcclcmc 


i 


rcspelivo 




XXXI 


XLII 


uxor) 


DXOfi 


onnes 


omncs 



Pagina Columna Linha 



Erro 



Emenda 



41 


2 


1 


penselio 


penselio 


42 


1 


IO 


eum 


cum 


|2 


1 


22 


eldosinho 


eldosindo 


42 


2 


20 


sint 


smt 


13 


1 




Monte; 


Monte. 


44 


1 


-I 


comit 


comité 




2 


'9 


1'etros 


Pernis 




3 


lii 


monasterio 


momasterio 


47 


1 




£b 


/•;/ 


53 


1 


5i 


Quinta 


Quinta 




2 




Cellfaano 


Celiafano 


ro 


2 


i5 


Mia 


sua 




2 




deuotionen 


dcuotionem 


02 


1 


4 


quendam 


qucmdam 




1 


10 


ao 


de 




2 


li 




saec. 








x\'iiii es 


xv'iii es 


'■1 


2 


25 


loliolos 






2 


21 


Olinide 






2 


22 










27 


monte 


mente 




2 




atiepimua 


accepimus 


7° 


1 




gunaauji 


ganaaluil 


70 


2 


1 




111. hi- 


71 


1 




clcrecis 




71 


1 


U 


scrnicio 


seniicio 


7' 


2 


:<4 




pólens 




1 




nohi* (cm parte dos 

CXCIli| 





76 



uel immodico conuellere et contra hanc series 
testamenti infringere uenerit uel uenerimus in 
primis sit excomunicatus et protectus de colla- 
tione sanctorum et anathema fiant et a chris- 
tianorum cetus separati communioneno amittant 
tam dire percussionis ulcione conlisus. omnis 
diuini ordinis cultor que illi communicare pre- 
sumpserit simili pena tabescat. et insuper quan- 
tum de hoc usurpauerit reddat in quadruplum 



Pelagius diaconus ootauit. 

Vide Port. Mon. Hist., Diplom. et Ch., á 

n." 33o | 1 1. 



(i) Este documento niío foi inserido por lapso no 
respectivo lugar, que era na pagina 32 immediatamente 
ao doe. n." 3o. — 17//.T siliures... cum suas ecclesias : 




PREÇO 5oo REIS 



IM DIDOS \ S< ICIEDADK MAU HNS S \KMI SN fO